Khi “xây nhầm” bị biến thành chiêu “sự đã rồi”

Ngôi nhà 2 tầng xây nhầm trên đất người khác ở phường Thiên Hương, Hải Phòng

Ở Hải Phòng, căn nhà hai tầng đứng sừng sững trên lô đất có sổ đỏ của bà Trần Thị Kim Loan. Chính quyền đã yêu cầu dừng thi công nhưng chủ nhà vẫn hoàn thiện. Tòa sơ thẩm ngày 11/8/2025 tuyên buộc tháo dỡ, trả đất; bị đơn kháng cáo và đề nghị đổi, mua lại. Ở TPHCM, tại phường Chánh Hiệp, lô góc rộng được làm sân, còn căn nhà lại “đi nhầm” sang trọn vẹn phần đất 71,4m² của hàng xóm. Bên xây nhà thừa nhận sai, xin vài tuần di dời rồi để đó, nhiều tháng không chuyển biến. Hai nơi, cùng một kịch bản là công trình dựng lên trước, pháp lý lẽo đẽo theo sau; người có giấy tờ hợp pháp phải đi đòi lại quyền của chính mình.

Căn nhà bị người hàng xóm "xây nhầm" hoàn toàn trên đất của gia đình chị Thảo tại TP. HCM. Ảnh: X.A

Điều khiến dư luận bức xúc không phải là chuyện định vị mốc giới khó khăn, dư luận bức xúc vì cách người ta ứng xử sau khi bị phát hiện. Bị nhắc dừng vẫn xây tiếp. Có bản án vẫn kéo dài. Khi thương lượng thì đặt điều kiện “đổi đất”, “mua lại”, “xin giữ nguyên nhà”. Lời nói nghe có vẻ cảm thông với những lý do như gia cảnh khó, dồn hết tiền, không biết ở đâu nếu tháo dỡ. Nhưng thực tế lại rất rành rành là bê tông đã đổ, mái đã lợp, người đã dọn vào ở. Cái gọi là “nhầm” lúc này chỉ còn là một cái cớ để giữ hiện trạng.

Ranh giới giữa nhầm lẫn và chiếm lợi nằm ở phản ứng ngay sau khi biết sai. Biết sai mà dừng, xin lỗi, trả lại thì đó là lầm. Biết sai mà vẫn xây, vẫn hoàn thiện, đã bị yêu cầu dừng vẫn mặc kệ thì đó là toan tính hưởng lợi trên tài sản người khác. Từ khoảnh khắc cái thước dây được kéo ra lần nữa mà công trình vẫn tiếp tục, câu chuyện không còn là định vị sai, mà là thái độ đối với đúng sai.

Nhiều chủ đất chọn dĩ hòa vi quý vì còn là hàng xóm với nhau. Nhưng lòng tốt đặt nhầm chỗ rất dễ bị lợi dụng. Chỉ cần vài lời hứa “thêm ít bữa”, “đang xin thủ tục”, “gia đình khó quá”… thời gian sẽ làm nốt phần còn lại bởi sự đã rồi bám rễ. Đến lúc nhìn lại, người tuân thủ luật mới là người bị kéo vào vòng thương lượng bất đắc dĩ để chuộc về quyền của chính mình.

Người trong cuộc tìm cách đổ lỗi cho môi giới. Tuy nhiên, môi giới có thể chỉ sai (nếu có), nhưng họ không ký hồ sơ, không đổ móng, không gọi thợ. Xây một căn hai tầng đi qua bao nhiêu khâu từ đo đạc, mốc giới, bản vẽ, xin phép, giám sát. Nhiều cặp mắt đã nhìn, nhiều bàn tay đã tham gia. Nếu tất cả vẫn đi qua mọi cảnh báo, “nhầm” không còn vô tình. Nó là sự lựa chọn.

Dư luận nóng lên vì một nỗi lo lớn hơn hai vụ việc. Bởi nếu chuyện này không được đặt lại cho đúng tên, nó sẽ biến thành thông lệ. Người ta thấy mảnh nào đẹp thì “nhầm” vào, ở cho chắc, rồi tính chuyện mua rẻ. Hôm nay là đất ở, ngày mai biết đâu là đất công, đất nông nghiệp. Khi sự đã rồi lặp lại đủ nhiều, kỷ cương mất dần sức nặng; luật biến thành lời nhắc nhở lịch sự hơn là ranh giới buộc phải tôn trọng.

Khó khăn có thể được cảm thông, nhưng không phải là tấm vé đi qua luật. Nghĩa tình láng giềng đáng quý, nhưng không thể đứng cao hơn quyền tài sản hợp pháp. Bao dung là điều nên có, nhưng bao dung không đồng nghĩa với việc chấp nhận một hiện trạng được dựng từ sự bất chấp. Nếu để “khó quá, xin giữ lại” trở thành câu cửa miệng, xã hội sẽ phải trả giá đắt bằng niềm tin bị bào mòn từng chút.

Sự quan tâm của cộng đồng mạng lúc này không phải “hóng chuyện” cho vui. Đó là phản xạ tự vệ của xã hội trước nguy cơ hợp thức hóa cách làm sai. Những bình luận gay gắt, những câu hỏi kiểu “sao có thể nhầm cách bốn thửa” là một loại cảnh báo rằng đừng biến luật thành thứ có thể mặc cả. Đừng để kẻ sai nắm đằng chuôi nhờ vài tầng bê tông đã dựng xong. Đừng ép người làm đúng phải nhịn cho yên.

Hai vụ việc đại diện cho hai miền của đất nước đang là phép thử xem chúng ta chọn nguyên tắc nào để sống chung, nguyên tắc của sự đã rồi hay nguyên tắc của ranh giới rõ ràng. Câu trả lời không nằm ở một dòng xin xỏ hay vài lời giải thích. Nó nằm ở cách nhìn thẳng và gọi đúng tên. Bởi đây không phải “nhầm cho qua”, đây là chiếm lợi từ sai phạm. Khi tên gọi đã rõ, câu chuyện tự khắc bớt rối. Đất trở về đúng chủ. Và quan trọng hơn, trật tự trở về đúng chỗ.

Lê Việt