Điểm công dân số - phép thử quan trọng đối với tư duy quản trị hiện đại

Trong suốt nhiều thập kỷ, điểm số tồn tại như một công cụ quen thuộc trong lĩnh vực giáo dục - nơi học sinh được đánh giá thông qua các thang đo định lượng về học lực, hạnh kiểm, năng lực và mức độ hoàn thành yêu cầu học tập. Ở không gian ấy, điểm số chủ yếu mang ý nghĩa sư phạm, phục vụ mục tiêu dạy - học và định hướng phát triển cá nhân. Tuy nhiên, khi điểm số rời khỏi cánh cổng trường học để bước vào đời sống xã hội, gắn với tư cách “công dân”, thì bản chất của nó lập tức thay đổi. Điểm số không còn đơn thuần là công cụ kỹ thuật, mà trở thành một thiết chế quản trị, có khả năng tác động trực tiếp đến quyền lợi, cơ hội và vị thế xã hội của mỗi cá nhân.

Cuối năm 2025, đề xuất của Bộ Công an về việc xây dựng hệ thống “điểm công dân số” trên nền tảng VNeID đã nhanh chóng thu hút sự chú ý đặc biệt của dư luận. Theo đó, hệ thống này được kỳ vọng sẽ ghi nhận và khuyến khích mức độ tham gia tích cực của người dân trong môi trường số, từ việc sử dụng dịch vụ công trực tuyến, cập nhật dữ liệu định danh, đến góp ý chính sách và tương tác với chính quyền thông qua các nền tảng số. Bộ Công an nhấn mạnh, việc chấm điểm không nhằm mục đích phân biệt đối xử hay xử phạt, mà hướng tới tạo động lực cho người dân chủ động hơn trong tiến trình chuyển đổi số quốc gia.

Cán bộ Trung tâm Phục vụ hành chính công TPHCM giải quyết giấy tờ cho người dân. Ảnh: Thanh Tâm

Những phản ứng đa chiều

Tuy vậy, ngay từ khi được công bố, đề xuất này đã tạo ra những phản ứng đa chiều và không ít tranh luận. Ở một phía, nhiều ý kiến coi đây là bước đi táo bạo và cần thiết, một “cú hích” để thúc đẩy chính phủ số, xã hội số và nâng cao năng lực số của công dân.

Ở phía ngược lại, không ít người bày tỏ sự lo ngại trước nguy cơ xếp hạng con người bằng thuật toán, khả năng xâm phạm quyền riêng tư, cũng như việc hệ thống điểm số - dù mang danh nghĩa khuyến khích - có thể vô tình làm gia tăng khoảng cách số giữa các nhóm dân cư.

Chính vì vậy, câu hỏi đặt ra không chỉ là có nên hay không nên chấm điểm công dân số, mà sâu xa hơn là: nếu triển khai, thì nên triển khai đến đâu, bằng cơ chế nào và trong giới hạn nào để không làm tổn hại đến các quyền cơ bản của con người? Ngược lại, nếu thiếu sự thận trọng, hệ thống này có thể dẫn tới những hệ lụy gì trong dài hạn, cả về pháp lý, xã hội lẫn niềm tin của người dân đối với Nhà nước?

Câu trả lời, rõ ràng, không thể giản lược thành hai lựa chọn “đồng ý” hay “phản đối”. Vấn đề cốt lõi nằm ở cách chúng ta thiết kế thể chế, xác lập ranh giới quyền lực và kiểm soát việc vận hành của điểm số trong bối cảnh xã hội Việt Nam đang số hóa nhanh chóng.

Bởi lẽ, trong một xã hội số, không phải công nghệ nào cũng là tiến bộ nếu nó không được đặt trên nền tảng tôn trọng quyền con người, bảo đảm công bằng xã hội và củng cố niềm tin công dân. Điểm công dân số, vì thế, không chỉ là một sáng kiến kỹ thuật, mà là phép thử quan trọng đối với tư duy quản trị hiện đại và trách nhiệm chính sách của Nhà nước trong kỷ nguyên số.

Từ ý tưởng đến cơ chế vận hành

Theo dự thảo được Bộ Công an công bố, điểm công dân số được thiết kế như một hệ thống đánh giá mức độ tham gia tích cực của mỗi cá nhân trong môi trường số, đặt trên nền tảng định danh điện tử quốc gia VNeID. Hệ thống này không chỉ ghi nhận sự hiện diện của công dân trong không gian số, mà còn hướng tới đo lường mức độ chủ động, trách nhiệm và tương tác của họ với các thiết chế công quyền thông qua các hoạt động số hóa.

Cụ thể, các tiêu chí được đưa ra bao gồm: việc sở hữu và sử dụng tài khoản định danh điện tử; cập nhật, hoàn thiện dữ liệu cá nhân trên VNeID; thực hiện các thủ tục hành chính thông qua dịch vụ công trực tuyến; tham gia góp ý đối với dự thảo chính sách, văn bản quy phạm pháp luật; gửi phản ánh, kiến nghị và trao đổi với cơ quan quản lý nhà nước qua nền tảng số; cũng như tham gia các cuộc khảo sát xã hội, lấy ý kiến người dân do cơ quan chức năng tổ chức.

Những hành vi này, về bản chất, đều nhằm khuyến khích công dân chuyển từ vai trò thụ động sang vai trò đồng hành cùng chính quyền trong quá trình quản trị xã hội số.

Người dân Phường Bà Rịa (TPHCM) thao tác số, đây là địa phương triển khai mô hình Khu phố chuyển đổi số - Ảnh: Bích Liên

Trên cơ sở các dữ liệu hành vi đó, hệ thống sẽ tiến hành tính điểm và phân loại công dân thành các nhóm khác nhau, chẳng hạn như công dân số tích cực, công dân số cơ bản hoặc chưa được xếp hạng. Việc phân loại này được kỳ vọng sẽ phản ánh mức độ tham gia và đóng góp của mỗi cá nhân trong không gian số, từ đó làm căn cứ để xây dựng các chính sách khuyến khích phù hợp.

Theo đề xuất, những công dân đạt điểm cao sẽ được xem xét hưởng một số ưu đãi khi thực hiện dịch vụ công trực tuyến, như miễn, giảm phí hoặc lệ phí hành chính, giảm chi phí liên quan đến các thủ tục số hóa. Ở góc độ chính sách, đây được coi là biện pháp tạo động lực vật chất và tâm lý, nhằm thúc đẩy người dân thay đổi thói quen, tăng cường sử dụng các nền tảng số trong tương tác với Nhà nước.

Nếu nhìn thuần túy về mặt lý thuyết, cơ chế này mang nhiều nét tương đồng với các mô hình khuyến khích hành vi tích cực bằng điểm thưởng đang phổ biến trong khu vực tư nhân, như tích điểm khi sử dụng dịch vụ ngân hàng số, thương mại điện tử, thanh toán không tiền mặt hay các ứng dụng giao thông công nghệ. Trong những mô hình đó, điểm số được sử dụng như một công cụ thúc đẩy hành vi, gia tăng mức độ gắn kết của người dùng và tối ưu hóa hiệu quả vận hành hệ thống.

Tuy nhiên, sự khác biệt mang tính bản chất của điểm công dân số nằm ở chủ thể và đối tượng của quá trình chấm điểm. Ở đây, chủ thể thiết kế và vận hành hệ thống không phải doanh nghiệp cung cấp dịch vụ, mà là Nhà nước - chủ thể nắm giữ quyền lực công.

Đồng thời, đối tượng được chấm điểm không phải khách hàng có thể tự do lựa chọn tham gia hay rút lui, mà là công dân - những người gắn bó với Nhà nước bằng mối quan hệ pháp lý và quyền - nghĩa vụ hiến định. Chính sự khác biệt này khiến điểm công dân số không còn là một công cụ kỹ thuật đơn giản, mà trở thành một cơ chế quản trị xã hội có khả năng tác động sâu rộng đến quyền lợi, hành vi và tâm lý công dân.

Chỉ riêng thực tế đó đã cho thấy, việc xây dựng và triển khai hệ thống điểm công dân số không thể tiếp cận theo logic của thị trường hay công nghệ thuần túy, mà cần được đặt trong khuôn khổ pháp lý chặt chẽ, với mức độ thận trọng cao nhất. Mọi tiêu chí chấm điểm, mọi cơ chế ưu đãi hay phân loại đều phải được cân nhắc kỹ lưỡng, nhằm bảo đảm rằng điểm số thực sự đóng vai trò khuyến khích sự tham gia tích cực, chứ không trở thành công cụ phân tầng xã hội, gây áp lực vô hình hoặc làm xói mòn nguyên tắc bình đẳng giữa các công dân trong một Nhà nước pháp quyền.

TS. Vũ Thị Minh Huyền

(Kỳ tới: Người dân phải trở thành chủ thể trung tâm của quá trình chuyển đổi số)