Để 'sống sót' giữa trùng trùng tin giả

Mới thuở nào, internet được ca ngợi là kho kiến thức miễn phí vô tận, luôn sẵn có - nơi bạn có thể học được vô số thứ, tìm được mọi thông tin ở mọi lĩnh vực. Đến mức người ta có câu nói vui: “Cái gì không biết thì… tra Google”. Nhưng rồi thế giới đã thay đổi từ khi có AI.

Sinh viên Trường đại học Giao thông Vận tải TPHCM được các chuyên gia chia sẻ cách nhận biết tin giả và phòng tránh thủ đoạn lừa đảo - Ảnh: N.D/PNO

Trí tuệ nhân tạo vốn được kỳ vọng sẽ hỗ trợ, giải phóng sức lực của con người, tăng hiệu suất làm việc (và chúng thực sự làm được điều đó) song cũng nhanh chóng phô bày mặt trái khi bị lạm dụng để tạo ra các thông tin giả nhằm câu view, câu like, thậm chí để lừa đảo.

Ngày ngày lướt mạng, có thể bạn đã tình cờ thấy đâu đó những đoạn clip về “mèo núi”, “sư tử núi”, kiểu con sư tử núi đến ăn thức ăn nhà một bà lão khiếm thị, và vì bà không nhìn rõ nên vẫn cho nó ăn và nó vẫn ăn vì không cảm nhận được sự sợ hãi nơi bà. Clip con cọp lao vào nhà, tấn công chó, rồi mèo nhà bất ngờ phóng đến ngăn chặn khiến cọp phải chạy trốn; clip hươu tấn công bé sơ sinh trong nôi, cũng mèo phóng đến ngăn chặn, đấm ngã hươu. Mới đây là đoạn clip mèo mẹ cõng 3 mèo con trên lưng, bơi giữa dòng nước lụt và được giải cứu.

Nếu có một chút kiến thức về mạng, bạn sẽ đặt câu hỏi là tại sao vào năm 2025 mà các chất lượng các đoạn clip ấy cứ nhòe nhoẹt như thời một ngàn chín trăm… hồi đó. Nếu có chút kiến thức vật lý, bạn sẽ thấy rằng một con cọp với trọng lượng khoảng 300kg (theo hình ảnh thể hiện trên clip) sẽ không thể đứng trên cái hàng rào gỗ mỏng đến như vậy. Nếu có chút kiến thức về thế giới động vật, bạn chắc chắn biết một con mèo nhà không thể đấm ngã con hươu lớn gấp vài chục lần nó, bất kể mèo có dùng đến tuyệt chiêu gì.

Thế nhưng không ai thắc mắc, không ai kiểm chứng thông tin. Họ chỉ đơn giản bấm like, rồi chia sẻ - động tác sẽ khiến tin giả trở thành tin thật, vì được chia sẻ nhiều và rất có thể sẽ quay trở lại thành nguồn tin để AI tổng hợp, tiếp tục sản xuất ra những tin giả khác.

Xin hãy nghiền ngẫm câu này: “AI nuốt quá khứ và nhả ra những thứ pha trộn tạp nham mà bạn buộc phải chắt lọc để tìm cái đúng”. Ngày ấy, bạn tra Google, sẽ được chỉ đến nhiều nguồn đáng tin cậy - báo chí, các trang chuyên đề… Nay thì Gemini giúp bạn tổng hợp sẵn (thực chất là trộm thông tin từ các nguồn) và bạn nhận được cảnh báo: “Thông tin do AI tạo ra có thể có sai sót”.

Ngay chính người viết cũng từng hoảng hồn khi Gemini khẳng định Tổng thống Hoa Kỳ hiện nay là Joe Biden và nhiệm kỳ của ông Donald Trump đã kết thúc từ đầu năm 2021. Đến cả Tổng thống của siêu cường số 1 thế giới mà AI còn “nhầm lẫn” thì bạn sẽ cần bao nhiêu tri thức để tránh khỏi bẫy tin giả cho vô số ứng dụng trí tuệ nhân tạo tạo ra?

Dù sao, những đoạn clip như trên chưa “làm chết ai”. Những hình ảnh kiểu xót lòng người bị bệnh nan y, ung bướu, người thân tâm thần… để kêu gọi quyên góp đã khiến một số người rơi lệ và thực sự đã chuyển tiền cho kẻ lừa đảo. Clip trực thăng bay đến giải cứu người mắc nạn trên một đoàn tàu bị lụt cũng khiến nhiều người hồ hởi vui mừng, clip bé sơ sinh bị xe cán khiến bao nhiêu giọt nước mắt rơi…

Clip là giả, nhưng cảm xúc là thật. Và khi bạn nhận ra mình bị lừa, hậu quả lớn là sự mất niềm tin, chai lì cảm xúc. Đến một lúc nào đó, xem một clip thật, đọc một bản tin thật và bạn hoài nghi liệu đây có phải là sản phẩm của AI tạo ra không, đó là lúc niềm tin xã hội sụp đổ.

Ngày xưa, lên mạng là để tìm tri thức; nhưng ngày nay thì phải có rất nhiều tri thức mới mong sống sót nổi trên mạng, giữa trùng trùng tin giả, lừa đảo bao vây. Kỹ năng sinh tồn thời hiện đại có lẽ nên được bổ sung thêm khả năng nhận diện tin giả, nhận diện lừa đảo. Chỉ có cách đó mới mong dọn bớt được “rác internet”, bảo vệ được bản thân và gia đình.

Thành Nhân