Từ nông trường xanh đến khu dự trữ sinh quyển thế giới - Bài cuối: Kỳ tích trên “vùng đất chết”

Một thời cuốc xẻng, một dải xanh rừng

Tại hội thảo khoa học “Lực lượng Thanh niên xung phong (TNXP) TPHCM - Truyền thống, vai trò và khát vọng trong kỷ nguyên mới” diễn ra ngày 20/3 nhân kỷ niệm 50 năm thành lập lực lượng (28/3/1976 - 28/3/2026), những ký ức về một thời TNXP hồi sinh “vùng đất chết” đã gây xúc động sâu sắc.

Thanh niên xung phong và người dân trồng rừng Cần Giờ sau ngày đất nước thống nhất - Ảnh tư liệu do Lực lượng Thanh niên xung phong TPHCM cung cấp

Với trung tướng Võ Viết Thanh - nguyên Thứ trưởng Bộ Nội vụ, nguyên Chủ tịch UBND TPHCM, nguyên Chỉ huy trưởng Lực lượng TNXP TPHCM - thời khoác áo xanh TNXP là quãng đời tuổi trẻ khó quên. Sau ngày miền Nam hoàn toàn giải phóng, ông cùng hàng vạn TNXP mang theo cuốc, xẻng, bắt đầu hồi sinh những vùng đất bị chiến tranh tàn phá.

Ngày 28/3/1976, ở tuổi 33, từ một cán bộ quân đội biệt phái, ông được giao trọng trách Chỉ huy trưởng Lực lượng TNXP TPHCM. Những ngày ấy, TNXP đến từ nhiều hoàn cảnh sống khác nhau đã gắn bó như anh em trong những lán trại đơn sơ. Từ 2 bàn tay trắng và công cụ đơn sơ là cuốc, xẻng, họ khai hoang, phục hóa những vùng đất ở ngoại thành TPHCM, ở Bạc Liêu, Đồng Tháp Mười, An Giang, miền Đông Nam Bộ, Tây Nguyên, mở đường cho người dân lập những vùng kinh tế mới. Nhưng dấu ấn sâu đậm nhất vẫn là hành trình hồi sinh rừng ngập mặn Cần Giờ.

Một thời, rừng Sác bị chất độc hóa học tàn phá, cây cối chết khô, đất đai hoang hóa. Năm 1978, các đội viên TNXP lặn lội xuống U Minh nhặt từng trái đước mang về ươm trồng trên hơn 30.000ha đất chết. Công việc lặp đi lặp lại, âm thầm và bền bỉ. Từng mảng xanh nhỏ dần nối lại với nhau, rừng dần hồi sinh. Đến năm 2000, nơi đây được UNESCO công nhận là khu dự trữ sinh quyển thế giới.

Khôi phục rừng ngập mặn Cần Giờ là một trong những dấu ấn nổi bật của Lực lượng Thanh niên xung phong TPHCM trong nửa thế kỷ hình thành và phát triển - Ảnh: T.T.

Ông Phạm Chánh Trực - nguyên Phó trưởng ban Kinh tế Trung ương Đảng, nguyên Phó bí thư thường trực Thành ủy TPHCM, nguyên Chủ tịch HĐND TPHCM - nhận định, sau 50 năm hình thành và phát triển, lực lượng TNXP đã trở thành một “lực lượng dự bị xã hội đặc biệt” của TPHCM. Theo ông, nếu phải chọn một dấu ấn tiêu biểu nhất cho chặng đường ấy thì đó là hành trình phục hồi rừng ngập mặn Cần Giờ - nơi hội tụ rõ nhất tinh thần dấn thân, kiên trì cống hiến của các thế hệ TNXP. Bên cạnh trồng và giữ rừng, TNXP còn tham gia rà phá bom mìn, khai hoang, xây dựng hạ tầng, ổn định đời sống người dân và khắc phục hậu quả thiên tai.

Bà Phạm Thục - Chủ nhiệm Câu lạc bộ Phóng viên chính trị - xã hội, Hội Nhà báo TPHCM - vẫn nhớ như in những chuyến đi thực tế ở Cần Giờ, khi đó là huyện Duyên Hải. Vùng đất ấy thiếu nước ngọt, dư nước mặn, giao thông cách trở. Gần 1.500 đội viên TNXP vừa mở đường bộ, vừa khai thông đường thủy, lập ấp, dẫn nước, trồng và giữ rừng. Chính họ là những người góp phần quan trọng đưa rừng ngập mặn Cần Giờ hồi sinh.

Bà nhớ lần đi xuồng ba lá len lỏi qua từng cánh rừng đước để đến dự một đám cưới tập thể “TNXP cưới TNXP” ở nông trường Đỗ Hòa. Giữa trảng rừng đầy muỗi mòng, những “tân lang” trong bộ đồng phục mới, những “tân nương” trong tà áo dài trắng được đồng đội góp tặng, tay chai sần nhưng ánh mắt thì rạng rỡ. Đó là niềm hạnh phúc giản dị của một thời gian khó mà ai chứng kiến cũng khó quên.

Nhắc đến Duyên Hải, bà cũng nhớ hình ảnh một nữ giám đốc nông trường Võ Thị Bạch Tuyết - người phụ nữ nhỏ nhắn nhưng quyết liệt, dám nghĩ dám làm. Chính bà là người tiên phong thực hiện mô hình khoán trong sản xuất và mang lại hiệu quả rõ rệt. Những năm 1980, nông trường Đỗ Hòa đã trồng được hàng ngàn héc ta cây, từ dừa, bạch đàn đến cây phòng hộ.

Phát huy vai trò xung kích trong giai đoạn mới

Thạc sĩ Nguyễn Văn Bình - Phó chỉ huy trưởng Lực lượng TNXP TPHCM - cho biết, nhiều năm qua, TNXP thực hiện các nhiệm vụ ngày càng đa dạng, phức tạp giữa lúc hành lang pháp lý và cơ chế phối hợp liên ngành vẫn đang được hoàn thiện.

Theo ông, tinh thần xung kích của TNXP vẫn tiếp tục được phát huy qua những công việc thầm lặng, đòi hỏi kỷ luật và trách nhiệm cao, như quản lý các trung tâm cai nghiện ma túy, tham gia điều tiết giao thông. Trước yêu cầu tinh gọn bộ máy, lực lượng chủ động bàn giao một số nhiệm vụ cũ, đồng thời tiếp nhận những nhiệm vụ mới. Đội ngũ cán bộ, đội viên cũng được rèn luyện để vừa vững bản lĩnh, vừa giỏi chuyên môn. TNXP không chỉ làm những việc công ích mà còn có thể trở thành lực lượng phản ứng nhanh, kịp thời có mặt trong những tình huống khẩn cấp của đô thị.

Gần nửa thế kỷ qua, các thế hệ thanh niên xung phong vẫn tiếp nối sứ mệnh giữ màu xanh cho rừng Cần Giờ - Ảnh tư liệu do Lực lượng Thanh niên xung phong TPHCM cung cấp

Từ góc nhìn nghiên cứu, tiến sĩ Trần Minh Ngọc - giảng viên Khoa Kinh tế - Chính trị, Học viện Chính trị công an nhân dân - cho rằng, để TNXP tiếp tục phát huy vai trò trong giai đoạn mới, cần những giải pháp đồng bộ và căn cơ hơn. Trước hết là hoàn thiện cơ chế, chính sách theo hướng đảm bảo đời sống cho đội ngũ. Kế đến là thống nhất cơ chế tài chính từ ngân sách, tránh phụ thuộc vào nguồn thu kinh tế, từ đó giữ vững tính ổn định và định hướng phục vụ cộng đồng. Việc ưu tiên quỹ đất, đầu tư hạ tầng cho các cơ sở đào tạo nghề, trung tâm xã hội cũng là nền tảng để lực lượng phát triển theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại.

Theo ông, khi vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, TNXP cần chủ động liên kết, phối hợp với các địa phương để hình thành mạng lưới hoạt động linh hoạt, thống nhất. Nội dung hoạt động cũng cần được làm mới, có thể mở rộng sang lĩnh vực xử lý ô nhiễm môi trường, phòng chống thiên tai, hỗ trợ cấp cứu cộng đồng. Khi kết nối chặt chẽ với các tổ chức chính trị - xã hội, những chiến dịch vì cộng đồng sẽ có sức lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Bà Nguyễn Thị Quyết Tâm - nguyên Phó bí thư Thành ủy, nguyên Chủ tịch HĐND TPHCM - cho rằng, ở những thời điểm khó khăn, cấp bách, lực lượng TNXP vẫn luôn được người dân tin cậy. Theo bà, đã đến lúc cần nhìn lại chặng đường 50 năm một cách hệ thống, sâu sắc để nhận diện đúng thực lực, từ đó xác định rõ mô hình, chức năng và hướng phát triển phù hợp của TNXP trong giai đoạn mới. Thực tế cho thấy, có những lĩnh vực mà TNXP làm tốt hơn nhiều lực lượng khác nhờ sự linh hoạt và tinh thần dấn thân.

Theo bà, UBND TPHCM đang nghiên cứu xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Đây là cơ hội để xác lập rõ vị trí và thể chế hóa mô hình TNXP. Khi được đặt đúng vai trò, có cơ chế phù hợp, lực lượng TNXP sẽ tiếp tục phát huy thế mạnh.

Thanh Tâm