Người theo đuổi những “câu chuyện của nước”

Những dòng chảy bền bỉ

Sinh năm 1974, trong một gia đình có truyền thống làm giáo dục và nghiên cứu, tình yêu khoa học đến với giáo sư Trần Thị Việt Nga tự nhiên như hơi thở. Chị lựa chọn theo lĩnh vực cấp thoát nước bởi đơn giản chỉ là tiếp nối truyền thống từ cha và anh trai. Nhưng càng học, càng làm nghề, chị càng nhận ra nước không đơn thuần là những con số hay hạ tầng kỹ thuật. Nước chính là thực thể sống động kết nối lịch sử đô thị, là dòng chảy gắn kết những nếp nhà và gìn giữ nhịp sống của những dòng sông. “Nước không hề khô cứng, mỗi nơi tôi đi qua đều có một câu chuyện riêng” - giáo sư Trần Thị Việt Nga chia sẻ.

Giáo sư Trần Thị Việt Nga

Sau 12 năm du học, năm 2009 chị Việt Nga trở về và bắt đầu một hành trình dài với việc nghiên cứu phát triển công nghệ xử lý nước và nước thải, nổi bật là ứng dụng công nghệ màng lọc xử lý nước thải trong điều kiện kỵ khí (AnMBR) - một hướng đi còn khá mới mẻ ở Việt Nam vào lúc đó. Thời điểm chị bắt tay vào nghiên cứu, ngay cả trên thế giới, nhiều công trình vẫn dừng ở quy mô phòng thí nghiệm. Công nghệ này cho hiệu quả xử lý cao, mở ra khả năng tái sử dụng nước sau xử lý và thu hồi khí sinh học từ dòng thải.

Từ những đề tài cấp bộ đến các chương trình công nghiệp môi trường, chị Việt Nga và cộng sự kiên trì phát triển và hoàn thiện cấu hình công nghệ, rút ngắn thời gian lưu nước, làm rõ cơ chế tắc nghẽn màng, tối ưu quy trình rửa màng trong điều kiện Việt Nam. Từ các kết quả trong phòng thí nghiệm, việc hoàn thiện và tiếp tục cải tiến công nghệ AnMBR còn được thực hiện qua các nghiên cứu thực tế quy mô tại nhiều công trình. Kết quả, hệ thống AnBMR không chỉ đạt tiêu chuẩn xả thải mà còn cho phép thu hồi khí sinh học từ quá trình phân hủy kỵ khí, tạo nguồn năng lượng có thể quay trở lại phục vụ sản xuất. Với chị, đó là “dòng chảy kép”, vừa làm sạch, vừa tái tạo.

Bên cạnh xử lý nước thải, một hướng nghiên cứu nổi bật khác của giáo sư Trần Thị Việt Nga là quản lý bền vững hệ thống nước đô thị. Tháng 7/2025, đề án phục hồi 4 con sông nội đô Hà Nội (sông Tô Lịch, sông Lừ, sông Sét, sông Kim Ngưu) do chị làm chủ nhiệm đã được UBND TP Hà Nội phê duyệt triển khai. Trước đó, đề tài này nhận giải Xuất sắc - giải thưởng Quy hoạch quốc gia năm 2023 ở hạng mục môi trường.

Theo chị, bài toán sông nội đô không thể giải bằng các giải pháp kỹ thuật đơn lẻ. Đề án vì vậy được xây dựng theo lộ trình tổng thể với nhiều giải pháp kết hợp, từ ứng dụng công nghệ xử lý nước thải phân tán phù hợp ở những khu vực chưa đấu nối hệ thống thoát nước, sử dụng vật liệu lọc sinh thái để tăng khả năng tự làm sạch của dòng sông, đến việc bổ sung nguồn nước đã qua xử lý nhằm duy trì dòng chảy sinh thái của sông.

Song song, chị còn theo đuổi các nghiên cứu về phát triển, cải tiến công nghệ xử lý nước cấp phục vụ mục tiêu cấp nước an toàn. Chị và cộng sự phối hợp với những đối tác quốc tế như JICA (Nhật Bản) nhằm xử lý các nguồn nước ô nhiễm có nguy cơ ảnh hưởng đến sức khỏe cộng đồng. Với chị, việc hợp tác với các chuyên gia từ Nhật, Anh, Đức không chỉ giúp nâng cao năng lực chuyên môn mà còn mở ra cơ hội tiếp cận những công nghệ mới, hiện đại.

Hơn 15 năm kể từ ngày du học trở về, từ những phòng thí nghiệm còn nhiều thiếu thốn, đến nay chị tự hào khi đã cùng với các cộng sự xây dựng được môi trường nghiên cứu đạt chuẩn quốc tế. Hành trình ấy không ồn ào, nhưng bền như những dòng chảy mà chị vẫn ngày ngày theo đuổi.

Tôi là người “giàu có”

Trong nhóm nghiên cứu InWater của Trường đại học Xây dựng do giáo sư Trần Thị Việt Nga dẫn dắt có 5/8 thành viên là nữ. Theo chị, đó không phải là sự sắp đặt có chủ ý, mà đơn giản là kết quả tự nhiên của đam mê và năng lực. Nhưng nhìn rộng ra, phụ nữ trong khoa học vẫn còn khá khiêm tốn. Năm 2024, trong tổng số 64 ứng viên giáo sư trên cả nước, chị là nữ duy nhất. Theo chị, phụ nữ làm khoa học đôi khi phải nỗ lực nhiều hơn để được công nhận, nhưng bù lại họ có những thế mạnh riêng. Đó là sự kiên trì, tỉ mỉ, khả năng “đa nhiệm” và dung hòa giữa kỹ thuật với yếu tố con người.

“Lĩnh vực kỹ thuật không chỉ là con số. Nó chạm tới đời sống” - chị nói. Và có lẽ đó cũng là lý do chị lựa chọn gắn bó với những dòng nước, với những hệ thống xử lý tưởng chừng khô khan.

Khi trở về nước sau nhiều năm du học, đứng trước nhiều lựa chọn, chồng là người khuyến khích chị theo đuổi công việc giảng dạy và nghiên cứu. Anh hiểu tính vợ - luôn muốn được làm nhiều việc, được sáng tạo, được thử thách, thay vì chỉ gắn mình với những công việc bàn giấy thuần túy. Trong guồng quay nghiên cứu, giảng dạy và quản lý, có những lúc mệt mỏi vì đề tài hay áp lực tiến độ, chị từng nghĩ “lần sau không làm nữa”. Nhưng rồi sau tất cả, chị vẫn tiếp tục. Không phải vì nghĩa vụ, mà vì đam mê.

Là một giảng viên, một người thầy dẫn dắt các thế hệ đi sau, giáo sư Trần Thị Việt Nga không khỏi có những trăn trở về thu nhập của người làm nghiên cứu. Nhưng chị vẫn nhắn nhủ với học trò rằng: nếu chăm chỉ và nghiêm túc, người làm khoa học hoàn toàn có thể sống đàng hoàng với nghề. “Giàu có là vô cùng. Nhưng tôi thấy mình là người giàu có” - chị cười. Sự giàu có ấy không nằm ở vật chất, mà ở tri thức tích lũy qua năm tháng, ở niềm vui sáng tạo và ở cảm giác khi công trình của mình mang lại ích lợi thiết thực cho cộng đồng.

Nhận giải thưởng Kovalevskaia năm 2025, chị nhận được nhiều tin nhắn từ đồng nghiệp. Những lời chúc mừng ấy không chỉ dành cho cá nhân chị, mà còn như một sự khích lệ chung: phụ nữ hoàn toàn có thể đi tới những đỉnh cao khoa học nếu có cơ hội và môi trường phù hợp.

Ở tuổi ngoài 50, chị nói mình vẫn còn nhiều ấp ủ: tiếp tục nghiên cứu về thu hồi tài nguyên từ nước thải, đưa ra các giải pháp tổng thể khi xử lý vấn đề môi trường… Nhìn lại chặng đường hơn 15 năm cống hiến, chị gọi đó là quãng thời gian “khai phóng” - không chỉ mở rộng năng lực nghiên cứu mà còn mở rộng cách nhìn. Với chị, điều quan trọng nhất sau tất cả không nằm ở giải thưởng hay những con số công bố khoa học, mà ở khoảnh khắc một hệ thống xử lý nước vận hành ổn định, một dòng sông được trả lại dòng chảy tự nhiên và những sinh viên từng theo học nay đã đủ vững vàng để tiếp tục hành trình của riêng mình.

Huyền Anh