Mở cửa chính sách để doanh nghiệp đồng hành cùng TPHCM phát triển metro

Việc UBND TPHCM chấp thuận cho Masterise Group nghiên cứu, đề xuất đầu tư tuyến metro số 3 (An Hạ - Hiệp Bình Phước) không chỉ là một quyết định mang tính kỹ thuật hay thủ tục mà phản ánh một bước chuyển quan trọng trong tư duy phát triển hạ tầng đô thị, chủ động mở không gian cho doanh nghiệp lớn đồng hành cùng Thành phố phát triển mạng lưới đường sắt đô thị.

Từ “cho nghiên cứu” đến mở cửa chính sách

Cần nhấn mạnh, việc cho phép Tập đoàn Masterise nghiên cứu không đồng nghĩa giao dự án hay chỉ định nhà đầu tư. Tuy nhiên, trong bối cảnh các dự án metro đòi hỏi vốn đầu tư rất lớn, thời gian thu hồi vốn dài và ngân sách công còn hạn chế, động thái này cho thấy TPHCM đang tìm cách huy động tri thức, nguồn lực và sáng kiến từ khu vực tư nhân ngay từ giai đoạn đầu.

Điểm đáng chú ý là quyết định này diễn ra trong bối cảnh Nghị quyết 98 (sửa đổi, bổ sung) vừa được Quốc hội thông qua, kỳ vọng sẽ “mở khóa” các điểm nghẽn thể chế then chốt cho Thành phố.

Tuyến metro số 1 TPHCM đang vận hành hiệu quả khi thu hút hơn 20 triệu lượt khách sau khi kết thúc năm 2025 - Ảnh: Nguyễn Văn

Trong bối cảnh đó, việc doanh nghiệp lớn được tham gia nghiên cứu metro có thể xem là biểu hiện cụ thể của tinh thần “trao quyền - thử nghiệm - bứt phá” mà Nghị quyết 98 sửa đổi hướng tới.

Trên thực tế, Tập đoàn Masterise chỉ là một mảnh ghép trong bức tranh lớn hơn khi hàng loạt tập đoàn đã và đang bày tỏ mong muốn tham gia phát triển đường sắt đô thị, đường sắt quốc gia và các trục giao thông chiến lược.

VinSpeed (thuộc Vingroup) đã động thổ dự án tuyến đường sắt đô thị Bến Thành - Cần Giờ ngày 19/12/2025, sau khi được TPHCM chấp thuận. Tuyến này kết nối trung tâm thành phố với khu đô thị lấn biển Cần Giờ, mở ra hướng phát triển mới cho không gian đô thị ven biển.

Becamex được UBND TPHCM giao nghiên cứu phương án đầu tư tuyến đường sắt quốc gia Bàu Bàng - Cái Mép, có ý nghĩa chiến lược trong kết nối logistics giữa Bình Dương và cụm cảng nước sâu Bà Rịa - Vũng Tàu.

Sovico Group được giao nghiên cứu và đề xuất đầu tư tuyến metro số 4, theo hình thức PPP hoặc đầu tư trực tiếp.

Thaco Group đề xuất đầu tư tuyến metro số 2 (đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm) và tuyến Thủ Thiêm - Long Thành theo hình thức PPP (hợp đồng BT); hiện UBND TPHCM giao Thaco nghiên cứu đề xuất đầu tư và tập đoàn này đang lên phương án khoan khảo sát để lập báo báo nghiên cứu khả thi tuyến Bến Thành - Thủ Thiêm.

Ngã tư Hàng Xanh, nơi tuyến metro An Hạ - Hiệp Bình Phước đi qua - Ảnh: Nguyễn Văn

Danh sách này cho thấy một xu hướng rõ ràng rằng, đường sắt đô thị đang trở thành “điểm hội tụ” mới của dòng vốn tư nhân quy mô lớn, thay vì chỉ trông chờ vào vốn ODA hay ngân sách nhà nước.

Dưới góc nhìn chính sách, sự quan tâm của doanh nghiệp không chỉ xuất phát từ giao thông, mà từ bài toán phát triển đô thị tổng thể. Metro khi gắn với TOD sẽ cho phép tối ưu giá trị quỹ đất dọc tuyến; phát triển các trung tâm thương mại, dịch vụ, nhà ở mật độ cao; đồng thời tạo nguồn thu dài hạn để bù đắp chi phí đầu tư hạ tầng.

Đây cũng chính là logic mà Nghị quyết 98 sửa đổi đang khuyến khích: biến hạ tầng giao thông công cộng thành đòn bẩy phát triển kinh tế - xã hội, thay vì chỉ là gánh nặng chi ngân sách.

Cơ hội và phép thử cho TPHCM

Việc nhiều doanh nghiệp lớn đồng loạt đề xuất tham gia metro mang lại cơ hội lớn, nhưng cũng đặt ra yêu cầu cao về minh bạch trong lựa chọn nhà đầu tư. Cùng với đó là cân bằng lợi ích công – tư và khung pháp lý PPP đủ rõ ràng, ổn định, dự báo được rủi ro.

Từ câu chuyện Masterise đến các đề xuất của VinSpeed, Becamex, Sovico hay Thaco, có thể thấy TPHCM đang đứng trước một “cửa sổ cơ hội” hiếm có. Nếu tận dụng tốt Nghị quyết 98 sửa đổi, thành phố không chỉ tháo gỡ điểm nghẽn metro, mà còn khẳng định vai trò đầu tàu kinh tế quốc gia, đủ sức cạnh tranh trong không gian khu vực bằng chính năng lực thể chế và khả năng huy động nguồn lực xã hội.

Đường Xô Viết Nghệ Tĩnh dọc theo Quốc lộ 13 là nơi tuyến metro An Hạ - Hiệp Bình Phước di qua - Ảnh: Nguyễn Văn

Ông Phan Công Bằng - Trưởng Ban quản lý đường sắt đô thị TPHCM - cho biết, trong bối cảnh Nghị quyết số 68-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân được ban hành, nhiều nhà đầu tư đã quan tâm, đề xuất nghiên cứu tham gia đầu tư các dự án đường sắt đô thị tại TPHCM theo hình thức PPP.

Cụ thể, tuyến metro số 4 (đoạn Đông Thạnh - Hiệp Phước), metro số 5 (đoạn cầu Sài Gòn - Long Trường), metro số 2 (đoạn Bến Thành - Thủ Thiêm) và tuyến Thủ Thiêm - Long Thành, metro số 3 (An Hạ - Hiệp Bình Phước).

Theo ông, trường hợp thành phố chấp thuận cho nhà đầu tư tham gia, UBND TPHCM sẽ xem xét điều chỉnh nhiệm vụ của Ban quản lý Đường sắt đô thị, bảo đảm nguyên tắc tách bạch rõ ràng giữa nguồn vốn đầu tư công và vốn đầu tư tư nhân, đúng quy định pháp luật.

Theo kế hoạch, các dự án đường sắt đô thị sẽ hoàn thành báo cáo nghiên cứu khả thi và thiết kế FEED trong giai đoạn 2026-2027; hoàn tất công tác bồi thường, tái định cư giai đoạn 2027-2028; khởi công và hoàn thành xây dựng trong giai đoạn 2027-2035.

Hình minh họa tàu tốc độ cao 350km/h của tuyến metro Bến Thành - Cần Giờ - Ảnh: Vingroup.

Tiến sĩ Võ Kim Cương - chuyên gia quy hoạch đô thị (nguyên Phó Kiến trúc sư trưởng TPHCM) - cho rằng, việc dự án có yếu tố tư nhân tham gia quyết định là một lợi thế lớn, bởi thời gian ra quyết định và triển khai thường nhanh hơn so với đầu tư công.

“Với các công trình công cộng do Nhà nước đầu tư, quy trình thẩm định phải qua rất nhiều bước mới có thể phê duyệt. Còn tư nhân, nếu đã có hệ thống kỹ thuật, giải pháp đảm bảo, chủ doanh nghiệp có thể đưa ra quyết định nhanh hơn. Đây chính là ưu thế giúp họ rút ngắn tiến độ,” ông phân tích.

Theo ông, với đầu tư công, hiệu quả thường được tính bằng chi phí và số lượng hành khách sử dụng tuyến metro. Trong khi đó, tư nhân có thể áp dụng cách tính khác, linh hoạt hơn và phù hợp với mô hình kinh doanh của họ. Đây cũng là cơ sở để khuyến khích kinh tế tư nhân tham gia phát triển mạng lưới giao thông đô thị, bởi họ không chỉ thuận lợi về cơ chế ra quyết định mà còn có khả năng huy động nguồn lực tài chính mạnh mẽ.

PGS.TS.Tống Trần Tùng - nguyên Trưởng Bộ môn Kết cấu, Trưởng khoa Công trình (Trường Đại học GTVT) - bày tỏ: “Tôi rất hoan nghênh doanh nghiệp tham gia đầu tư đường sắt, nhưng cũng cần thận trọng. Hiện vấn đề ưu tiên là chúng ta cần chủ động công nghệ vì sắp tới chúng ta sẽ tập trung cho đường sắt cao tốc, đây là dự án chúng ta cần phải làm để từng bước chuyển đổi xanh. Hiện TPHCM đã có thí điểm đường sắt tốc độ cao là Bến Thành - Cần Giờ do Vingroup đầu tư, đây là tiền đề để làm đường sắt cao tốc Bắc - Nam”, ông nói.

Tứ Quý