AI và tết

Mùa xuân đến theo cách không một thuật toán nào tính toán được: một sáng ngủ dậy, ta thấy nắng vàng rực rỡ, mùi hoa vạn thọ thoảng đâu đó lẫn với khói bếp nấu nồi bánh đêm qua, tiếng trẻ con cười ran ngoài ngõ…

Tết cũng vậy, nó không nằm trong lịch âm được in sẵn mà nằm trong cái nắm tay thật chặt của ông bà, trong tiếng chuông chùa ngân vang, trong mùi bánh tét, bánh chưng xanh hay mùi nhang trầm phảng phất… Người ta hỏi: Liệu trí tuệ nhân tạo, thứ đang học cách làm thơ, vẽ tranh, soạn nhạc, thậm chí vờ biết yêu… có thể thay thế được mùa xuân và tết Việt không?

Câu trả lời ngắn gọn là không!

Ảnh mang tính minh họa: SHUTTERSTOCK

Rõ ràng, mùa xuân và tết là trải nghiệm của thân xác, không phải của dữ liệu. AI có thể tạo ra một bức tranh phong cảnh xuân tuyệt đẹp: mai vàng, đào phai, trời xanh, mây trắng, nắng vàng, áo đỏ…

Nó có thể làm một bài thơ 8 chữ mùi mẫn, dùng giọng truyền cảm như một nghệ sĩ nổi tiếng để ngâm, viết và hát được ca khúc xuân rộn ràng, vui tươi. Nhưng nó không thể làm ta có cảm giác mát lạnh khi gió xuân đầu mùa thổi qua áo mỏng, không khiến ta rùng mình vì cái lạnh lúc chuyển mùa, cũng không thể làm ta có sự lâng lâng trong không khí giao hòa của đất trời.

AI không thể da diết, không thể bâng khuâng, không có nước mắt lặng lẽ rơi khi nghe câu chúc sức khỏe của mẹ già hay sung sướng trước tiếng cười của con trẻ.

Tết là ký ức tập thể, là sự tiếp nối của những điều xưa cũ đến mức linh thiêng. Tết được khái quát thành truyền thống, thành nguồn cội.

Cây nêu, mâm cỗ, câu đối đỏ, phong bao lì xì, lời chúc, tảo mộ, viếng nhà từ đường, thăm họ hàng…, tất cả đều mang theo mùi thời gian. Chúng không hoàn hảo: bánh chưng có khi cháy khét góc, bánh tét có dây lạt bị xéo, chậu mai có một cành kém bông, mâm cỗ nhiều khi có món không vừa miệng, câu đối đôi khi chưa thật chuẩn… Nhưng chính sự không hoàn hảo ấy lại là bằng chứng của những gì rất thật, của tình yêu, của sự nối tiếp, của lời tự tình dân tộc, của sự hiện diện thực sự của con người.

Ảnh: LÊ NGUYỄN

Tết là sự trở về, là hành trình vượt qua không gian và thời gian để gặp lại chính mình của ngày xưa, theo chu kỳ hằng năm. Dù đi đâu, làm gì, đến ngày cuối năm, người ta vẫn tìm đường về nhà, về quê, để gặp lại những người thân thương cả năm qua chưa gặp, để thấy lại cảnh cũ 365 ngày qua chưa thấy, để nhìn những sự đổi thay.

AI có thể tổ chức một buổi “gặp mặt gia đình ảo” hoàn hảo: ai cũng xinh tươi, đẹp đẽ, ai cũng cười nói rôm rả, chúc tụng trôi chảy, thậm chí có cả pháo hoa ảo nổ tung trên màn hình. Nhưng không ai ôm được nhau qua màn hình mà thấy ấm. Không ai ngửi được mùi hương trầm trong phòng thờ tổ tiên qua wifi. Không ai nghe tiếng ông nội ho khù khụ mà vẫn cố kể chuyện ngày xưa.
Cái trở về của tết là trở về bằng xương bằng thịt, bằng những chuyến xe lỉnh kỉnh quà, bằng tiếng bi bô của con trẻ chào ông bà, bằng những cái ôm nhăn cả vạt áo, bằng nước mắt nóng hổi và giọt mồ hôi rất thật.

Có người sẽ bảo: “Nhưng AI sẽ giúp tết tiện lợi hơn, hiện đại hơn. Nó có thể nhắc ta mua quà đúng sở thích người nhận, đặt vé xe, vé tàu chính xác, sáng tác những bài thơ, bài nhạc ngọt ngào, thậm chí viết thay thư chúc tết thật hay. Điều đó đúng. AI sẽ là người giúp việc tuyệt vời, có thể giúp chúng ta lên một chương trình đón tết cho gia đình mình thật khoa học, vui tươi và đầm ấm. Nó sẽ giảm bớt gánh nặng, tiết kiệm thời gian, công sức, làm mọi thứ trơn tru hơn.

Nhưng giúp việc không có nghĩa là thay thế chủ nhà. Người giúp việc giỏi đến mấy cũng không thể thay bàn tay mẹ gói bánh, không thể thế sự bồi hồi khi đứng trước mộ ông bà, không thể kể giùm ba những câu chuyện cũ, không thể cho mình cái cảm giác đứng giữa chợ hoa xuân mà nghe lòng bỗng dưng phơi phới, hân hoan…

AI cũng không thể thay chúng ta cảm nhận sự nồng nàn của hương lúa vụ đông xuân, mùi nồng ải trên mảnh đất quê nhà, cái bâng khuâng trước làn khói mỏng khi hoàng hôn về, hay cảm giác nao nao khi hít một hơi đầy lồng ngực không khí trong lành giữa sương sớm ban mai.

Vài năm qua, có không ít người đã đặt vấn đề: nên chăng Việt Nam chúng ta bỏ tết Nguyên đán. Vì nhiều lý do, trong đó có lý do đời sống công nghiệp nên cần bỏ qua những nghi thức, lễ lạt, thời gian nghỉ rề rà. Theo logic đó, chúng ta cần một “lập trình” cho đời sống của mình, thay vì để cảm xúc và các ký ức chi phối.

Vì vậy, biết đâu trong tương lai xa, khi con người đã hòa mình vào thế giới ảo, khi ký ức có thể upload lên các đám mây điện toán, khi ấy có thể AI sẽ tạo ra một thứ “tết ảo” mà nhiều người chấp nhận. Nhưng chắc chắn đó sẽ không còn là tết của chúng ta, không còn là mùa xuân mà ông bà ta đã khóc cười suốt hàng ngàn năm qua.

Còn mùa xuân, còn tết, cứ để dành cho con người - với tất cả sự chộn rộn, tưng bừng, lộn xộn, mệt mỏi, buồn vui lẫn lộn, và cả những giọt nước mắt lặng thầm khi nghe câu hát “Mỗi mùa xuân sang mẹ tôi già thêm một tuổi. Mỗi mùa xuân sang ngày tôi xa mẹ càng gần…” Vì chỉ con người mới biết rằng mùa xuân không phải là một mùa trong năm, mà là dịp để một lần nữa trái tim ta đập mạnh và nói rằng: ta còn sống, ta còn yêu, vẫn còn mong về nhà - nơi có người ta thương

Nguyễn Minh Hải