AI trong âm nhạc: Cơ hội sáng tạo hay thách thức bản quyền?

Phóng viên: Đời sống âm nhạc xuất hiện ngày càng nhiều vụ vi phạm bản quyền liên quan đến AI. Các nhạc sĩ nhìn nhận vấn đề này ra sao?

- Nhạc sĩ Hoài An: Theo tôi, công tác bảo vệ quyền tác giả âm nhạc tại Việt Nam nhìn chung đã được thực hiện khá tốt. Tuy nhiên, thị trường âm nhạc, khoa học công nghệ và hành vi người nghe luôn vận động, kéo theo sự thay đổi trong cách tiếp cận và khai thác âm nhạc. Khi thị trường thay đổi, công tác bảo vệ bản quyền buộc phải điều chỉnh theo dù quá trình này thường chậm hơn đôi chút.

Việc AI được sử dụng để hỗ trợ sáng tác đặt ra nhiều câu hỏi mới về bản quyền cả ở Việt Nam và trên toàn thế giới. Ở Việt Nam, có những tình huống rất khó phân định. Một ca khúc sử dụng chất liệu, ý nhạc hoặc ca từ tương tự tác phẩm đã có trước đó đến mức nào thì được xem là vi phạm bản quyền?

Tôi từng gặp trường hợp ca khúc chính mình sáng tác lại bị ghi là “nhạc ngoại, lời Việt”. Khi phản ánh đến Trung tâm Bảo vệ quyền tác giả âm nhạc Việt Nam (VCPMC), các đường link liên quan nhanh chóng được gỡ hoặc yêu cầu đính chính. Từ trải nghiệm thực tế, tôi cho rằng công tác bảo vệ bản quyền đang đi đúng hướng.

- Nhạc sĩ Lê Minh: Hiện nay, vấn đề bản quyền liên quan đến AI vẫn đang được xem xét và xử lý theo từng trường hợp cụ thể. Nếu con người có kiến thức âm nhạc và sử dụng AI như công cụ để hỗ trợ sáng tác, phát triển tác phẩm, quyền tác giả vẫn thuộc về người sáng tạo đó. Có 2 trường hợp cần phân biệt rõ: một là AI sáng tạo toàn bộ tác phẩm, hai là người sáng tác sử dụng AI như công cụ hỗ trợ. Đây là vấn đề rất mới ở Việt Nam lẫn trên toàn thế giới, nhiều khả năng sẽ được đưa vào hệ thống pháp luật trong thời gian tới.

Hiệp hội Công nghiệp Ghi âm Mỹ đã khởi kiện các vụ việc liên quan đến AI. Vấn đề ở chỗ chất xám của con người bị khai thác để huấn luyện AI, trong khi các tác phẩm cũ lại bị lấy làm dữ liệu đầu vào. Ranh giới pháp lý hiện vẫn chưa thật sự rõ ràng, đặc biệt là việc tác giả hoặc gia đình tác giả có đồng ý cho sử dụng hay không.

- Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung: Tôi nghĩ đây là thách thức rất lớn, đặc biệt với người làm công tác pháp lý. Với một bài hát do AI tạo ra, rất khó xác định cụ thể đã trích xuất dữ liệu từ đâu bởi AI thu thập từng phần nhỏ từ rất nhiều nguồn.

Nếu AI sao chép một ca khúc của tôi, đôi khi tôi chỉ có thể cảm nhận được sự tương đồng, còn việc chứng minh bằng pháp lý vô cùng khó. Ngay cả giữa những người sáng tác, việc xác định sao chép hay trùng hợp đã không hề dễ. Sự trùng hợp trong âm nhạc không phải chuyện hiếm và AI càng khiến ranh giới này trở nên mờ nhạt.

Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung nhận được giải thưởng Đặc biệt cho Viết tiếp câu chuyện hòa bình tại Làn Sóng Xanh 2025, kết hợp cùng các ca sĩ Duyên Quỳnh, Võ Hạ Trâm, Tùng Dương, Đông Hùng - Ảnh do nghệ sĩ cung cấp

Ranh giới mong manh giữa cảm hứng và sao chép

* Như vậy, trong các tranh chấp liên quan đến AI, ranh giới giữa sáng tạo của con người và công nghệ nên được xác định như thế nào để đảm bảo công bằng cho nhạc sĩ.

- Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung: Theo tôi, điều này phụ thuộc 2 yếu tố: mục đích sử dụng và lòng tự trọng của người sử dụng AI. Có người dùng AI để học tập, tham khảo, có người dùng để kiếm tiền, đó là 2 câu chuyện hoàn toàn khác nhau.

- Nhạc sĩ Lê Minh: Chúng ta phải chấp nhận và học cách thích ứng với cái mới. Trước đây, công nghệ ghi âm cũng từng trải qua nhiều giai đoạn phát triển, từ băng từ, cassette đến CD, DVD. Công nghệ ngày càng tiện lợi hơn nhưng bản chất vẫn chỉ là công cụ hỗ trợ.

Trong sáng tác nghệ thuật, AI không thể thay thế hoàn toàn con người. AI có thể hỗ trợ sắp xếp, hòa âm, xử lý kỹ thuật nhanh hơn nhưng người sáng tác vẫn phải định hướng và quyết định. Ngay cả khi sử dụng các ứng dụng tạo nhạc bằng AI, người dùng vẫn cần chỉnh sửa để sản phẩm cuối cùng phản ánh đúng ý đồ và phong cách cá nhân.

- Nhạc sĩ Hoài An: AI hoạt động dựa trên máy tính và cơ sở dữ liệu, được huấn luyện từ hàng trăm ngàn, thậm chí hàng triệu bản nhạc. Vấn đề đặt ra là các công ty AI đã xin phép bản quyền cho việc sử dụng những dữ liệu này hay chưa, khi các tác phẩm vốn được phát hành để phục vụ người nghe chứ không phải làm dữ liệu huấn luyện cho máy học.

Hiện đang tồn tại cuộc tranh chấp pháp lý giữa bên sở hữu dữ liệu và bên sở hữu công nghệ khai thác dữ liệu. Bên cạnh đó, khi một bài hát được tạo ra và gắn nhãn “AI-powered”, câu hỏi đặt ra là bản quyền thuộc về ai: người viết prompt (người viết câu lệnh cho AI), nhà đầu tư chương trình hay chính AI. Đây vẫn là những tranh luận pháp lý chưa có lời giải rõ ràng.

Nhạc sĩ Lê Minh cho rằng cần học để hiểu và sử dụng AI chứ không thể phụ thuộc hoàn toàn vào nó - Ảnh do nghệ sĩ cung cấp

* Từ góc độ người sáng tác, các nhạc sĩ kỳ vọng điều gì ở cơ quan quản lý để vừa bảo vệ quyền tác giả, vừa thích ứng với xu hướng AI?

- Nhạc sĩ Nguyễn Văn Chung: Tôi đánh giá cao những nỗ lực của VCPMC trong việc bảo vệ quyền tác giả thời gian qua. Hy vọng sắp tới, trung tâm sẽ tiếp tục cải thiện hệ thống phần mềm, quy trình thu tác quyền, đặc biệt ở những lĩnh vực như biểu diễn, kinh doanh âm nhạc.

- Nhạc sĩ Hoài An: Tôi hoàn toàn tin tưởng vào VCPMC và các cơ quan quản lý văn hóa. VCPMC hiện là nguồn thu nhập ổn định của hàng ngàn nhạc sĩ, giúp họ yên tâm sáng tác. Thế giới luôn vận động, công nghệ luôn thay đổi. Khi có sự thay đổi, chúng ta sẽ điều chỉnh để thích ứng. Tôi tin các cơ quan chức năng sẽ tiếp tục làm tốt vai trò của mình, nhất là khi vấn đề AI trong âm nhạc đã được quan tâm từ khá sớm.

Xin cám ơn các nhạc sĩ.

Phương Nhã (thực hiện)