Trường học sinh thái ASEAN: Kiến tạo thế hệ công dân xanh

Bắt đầu từ những điều rất nhỏ

Tại Trường tiểu học Nguyễn Viết Xuân (Hà Nội), học sinh mang theo bình nước cá nhân, chai nhựa đã dùng được để vào góc riêng, thùng rác trong lớp được chia ngăn, các em nhắc nhau bỏ rác đúng chỗ. Giờ ra chơi, có em vừa uống xong chai nước đã vội chạy xuống góc lớp bỏ vào thùng rác tái chế.

Học sinh Trường Phổ thông dân tộc bán trú tiểu học - THCS Trà Nam thuyết trình về sản phẩm tái chế từ rác nhựa - ẢNH: L.Đ.

Em Minh Anh - học sinh lớp Bốn - cho hay: “Từ ngày lớp có góc thu gom chai nhựa, em không còn vứt chai sau khi uống xong mà mang về cho lớp làm đồ tái chế. Về nhà, em cũng nhắc cha mẹ đừng dùng nhiều túi ni lông nữa”.

Ở vùng khó khăn, giáo dục môi trường gắn với cách làm rất riêng. Trường Phổ thông dân tộc bán trú tiểu học - THCS Trà Nam (xã Trà Linh, TP Đà Nẵng) có gần 500 học sinh ăn ở bán trú. Nhà trường đã hướng dẫn học sinh phân loại, ủ rác bằng chế phẩm vi sinh, tạo phân bón cho vườn rau và vườn dược liệu hơn 300m².

Rác thải hữu cơ quay trở lại phục vụ chính bữa ăn bán trú, hình thành vòng tuần hoàn từ bếp ăn - xử lý rác - sản xuất thực phẩm - cải thiện dinh dưỡng. Học sinh không chỉ dọn vệ sinh mà trực tiếp vận hành quy trình, theo dõi thời gian phân hủy, hiểu rõ mối liên hệ giữa rác thải, môi trường và đời sống.

Câu chuyện thay đổi hành vi môi trường diễn ra rõ nét hơn ở Trường THPT Vân Nham (tỉnh Lạng Sơn). Từ năm 2024, trường quy định việc phân loại rác trong lớp, mang bình nước cá nhân, đổi rác lấy quà, xây dựng câu lạc bộ bảo vệ môi trường... Dần dần, học sinh ý thức hơn vai trò của mình trong việc bảo vệ môi trường.

Đến nay, 95% học sinh của trường đã phân loại rác đúng. Em Lương Thúy Vân cho biết: “Khi tham gia câu lạc bộ, em mới hiểu nhựa dùng 1 lần ảnh hưởng thế nào đến môi trường. Bây giờ, em thấy việc hạn chế nhựa là trách nhiệm của mình, không phải việc của riêng ai”.

Không dừng lại trong khuôn viên trường, học sinh Trường THPT Vân Nham còn chủ động mang các hoạt động môi trường ra ngoài cộng đồng thông qua dự án “Plastic Du ký”. Các nhóm học sinh của trường đến một số trường tiểu học, THCS để chia sẻ kiến thức, tổ chức hoạt động trải nghiệm và tuyên truyền về ô nhiễm rác thải nhựa.

Tại các buổi giao lưu, các em kể những câu chuyện từ chính trải nghiệm của mình, hướng dẫn phân loại rác, giảm nhựa dùng 1 lần và cùng học sinh cấp dưới thực hành hành vi xanh trong môi trường học đường. Mỗi em như 1 “đại sứ xanh”, không chỉ thay đổi thói quen của bản thân mà còn lan tỏa lối sống xanh tới các em nhỏ và cộng đồng.

Từ trải nghiệm đến thay đổi hành vi

Bà Lê Thị Cẩm - Phó hiệu trưởng Trường tiểu học Nguyễn Viết Xuân - cho rằng, giáo dục môi trường chỉ hiệu quả khi học sinh được làm. Việc trao cho các em vai trò cụ thể như “đại sứ môi trường”, tổ trưởng xanh, nhóm tái chế… giúp mỗi học sinh có cơ hội trải nghiệm, vừa làm, vừa nhắc nhau thực hiện.

Cô Nguyễn Thị Mai Anh - giáo viên mỹ thuật, TP Huế - cũng nhận định: “Không có bài giảng nào thuyết phục bằng chính trải nghiệm thực tế. Khi tự tay biến chai nhựa cũ thành chậu hoa, hay chăm sóc cây xanh lớp học, các em học được nhiều hơn cả bài học trên lớp”.

Bà Lê Anh Lan - chuyên gia giáo dục của UNICEF Việt Nam - nhấn mạnh, giảm rác thải nhựa trong trường học không thể chỉ là phong trào. “Muốn đi vào chiều sâu, đây phải được xác định là nhiệm vụ chiến lược, gắn với kế hoạch hành động và chương trình học. Cam kết của ban giám hiệu đóng vai trò quyết định” - bà nói.

Từ những thay đổi trong từng lớp học, câu chuyện Trường học sinh thái ASEAN dần vượt ra ngoài phạm vi 1 mô hình, để chạm tới câu hỏi cốt lõi của giáo dục: trường học sẽ góp phần hình thành những công dân như thế nào trong tương lai?

Phát biểu tại họp báo công bố lễ trao giải thưởng Trường học sinh thái ASEAN Việt Nam năm 2025 diễn ra ngày 27/1, giáo sư, tiến sĩ Đặng Kim Chi - chuyên gia môi trường, thành viên hội đồng xét chọn - đã đặt ra câu hỏi gợi mở: “Chúng ta có muốn học sinh trở thành giải pháp hay tiếp tục là nạn nhân của ô nhiễm môi trường?”.

Theo giáo sư, mô hình trường học sinh thái không chỉ hướng tới xanh - sạch - đẹp về hình thức, mà là 1 bước nâng cấp toàn diện, tập trung vào thay đổi hành vi. Nếu trước đây, trường học xanh chủ yếu dừng ở trồng cây, vệ sinh cảnh quan, thì trường học sinh thái đòi hỏi đo lường được tác động: lượng rác thải nhựa giảm bao nhiêu, thói quen nào đã được thay đổi, hành vi nào được duy trì lâu dài…

Bà nhấn mạnh, học sinh là người dễ tiếp thu và có khả năng lan tỏa mạnh mẽ nhất. Khi các em trở thành đại sứ môi trường, tác động không chỉ dừng ở lớp học mà lan sang gia đình, khu phố, cộng đồng. Từ việc phân loại rác, tái chế chai nhựa, đến những “cú hích hành vi” như trò chơi hóa việc thu gom rác, tất cả đều nhằm xây dựng văn hóa không rác thải nhựa trong trường học.

Theo giáo sư Đặng Kim Chi, để mô hình trường học sinh thái vận hành hiệu quả cần đồng thời phát triển 3 trụ cột: giáo dục hành vi, kết nối gia đình - cộng đồng và đo lường kết quả. Giáo viên cần tích hợp hoạt động môi trường vào giảng dạy; ban giám hiệu xây dựng chính sách “trường xanh” rõ ràng; học sinh được trao quyền thực hiện các dự án nhỏ, tự theo dõi và đánh giá kết quả.

Nhìn rộng hơn, trường học sinh thái là nền tảng để giáo dục môi trường trở thành một phần của văn hóa học đường. Khi 26 triệu học sinh Việt Nam cùng thay đổi hành vi, tác động tích cực sẽ lan rộng ra toàn xã hội.

Ngọc Minh Tâm