Nỗi lo bị lừa đảo

Tôi năm nay 62 tuổi, là một cán bộ hưu trí sống tại Hà Nội. Như bao người cùng thế hệ, tôi luôn cố gắng học cách thích nghi với công nghệ để không trở nên lạc hậu. Cách đây nửa năm, trong một buổi chiều đang đọc tin tức về chuyển đổi số, tôi nhận được cuộc gọi từ số lạ. Đầu dây bên kia tự xưng là cán bộ Công an quận, đọc vanh vách thông tin cá nhân của tôi và thông báo tài khoản VNeID của tôi bị "lỗi đồng bộ dữ liệu dân cư", cần xử lý gấp nếu không sẽ bị khóa định danh.

Vì lo sợ thông tin không chính xác sẽ ảnh hưởng đến các thủ tục giấy tờ - nhất là việc tôi đang định sang tên miếng đất cho con trai - tôi vội vàng làm theo hướng dẫn. Họ gửi cho tôi một đường link, yêu cầu tải ứng dụng "Dịch vụ công" có logo của Bộ Công an để hỗ trợ khắc phục. Chỉ trong vòng 15 phút sau khi cài đặt và thực hiện các thao tác xác thực khuôn mặt, điện thoại tôi bỗng dưng mất kiểm soát. Kết quả là số tiền 200 triệu đồng trong tài khoản đã nhanh chóng "bốc hơi".

Nhiều kẻ xấu lợi dụng VNeID để lừa đảo (Ảnh minh họa)

Qua câu chuyện đau đớn của chính mình, tôi nhận ra kẻ gian đã lợi dụng triệt để tâm lý "sợ sai, sợ bị ảnh hưởng" của người dân. Trong khi chúng ta đang nỗ lực xây dựng một danh tính số hoàn hảo, thì những công cụ gây án như sim rác vẫn tồn tại tràn lan, tài khoản ngân hàng "ảo" vẫn được mua bán dễ dàng trên mạng. Những người cao tuổi như tôi bỗng trở nên yếu thế và dễ bị tổn thương hơn bao giờ hết trên môi trường số mà chúng ta đang cố gắng hòa nhập.

Theo dự thảo của Bộ Công an, công dân số sẽ được phân làm 3 mức: Tích cực (từ 350 điểm trở lên), Cơ bản (100 - 349 điểm) và Chưa xếp hạng (dưới 100 điểm). Những người đạt mức "Tích cực" sẽ được hưởng ưu đãi rất nhiều: miễn phí 66 thủ tục hành chính, giảm 10% thuế thu nhập cá nhân khi chuyển nhượng bất động sản, hay giảm thuế trước bạ đăng ký xe...

Tuy nhiên, cơ chế cộng điểm lại dựa trên tần suất sử dụng dịch vụ online, góp ý dự thảo văn bản, hay tương tác với cơ quan nhà nước qua VNeID. Điều này vô tình tạo ra một áp lực vô hình. Một công dân sau khi bị lừa mất tiền qua các nền tảng số sẽ nảy sinh tâm lý sợ hãi cực độ. Họ không còn dám chạm vào các dịch vụ trực tiếp, không dám thực hiện các thao tác thanh toán online hay khai báo thông tin vì nỗi ám ảnh bị chiếm quyền điều khiển điện thoại.

Khi đó, việc không tương tác sẽ dẫn đến điểm tín nhiệm thấp. Hệ lụy là một sự bất công kép: Người dân vừa chịu nỗi đau mất mát tài sản, vừa phải mang tâm lý "mặc cảm" vì bị xếp hạng thấp, bị coi là "chưa xếp hạng". Họ lo lắng rằng việc không hoàn thành về điểm số này sẽ nằm vĩnh viễn trên hệ thống, gây ảnh hưởng đến uy tín cá nhân, quyền lợi an sinh xã hội và sự nhìn nhận của cộng đồng. Liệu chúng ta có đang vô tình tạo ra một khoảng cách giữa những người sành sỏi công nghệ và những người yếu thế đang lo lắng trước những cạm bẫy mà các đối tượng lừa đảo đang giăng sẵn.

Tôi được biết, việc tích hợp ví điện tử, chữ ký số, email chính thức và mạng xã hội định danh vào VNeID là bước đi đột phá để dẹp bỏ tin giả và tài khoản ảo. Tuy nhiên, theo tôi, để người dân yên tâm thao tác trên các nền tảng số, Nhà nước cần có những hành động quyết liệt và thực tế hơn nữa:

Cần xử lý triệt để và dứt điểm nạn sim rác và các tài khoản ngân hàng cho thuê/mượn. Khi dòng tiền lừa đảo không còn chạy từ tài khoản ảo này sang tài khoản ảo khác, cơ quan công an vừa dễ truy quét, lòng tin của người dân vào dịch vụ số mới vừa có thể hồi phục.

Cần có quy định cụ thể để bảo vệ quyền lợi và hỗ trợ phục hồi điểm tín nhiệm cho những công dân chẳng may là nạn nhân của lừa đảo. Họ cần được đối xử như một người yếu thế cần bảo vệ, chứ không phải một cá nhân kém năng lực số.

VNeID không chỉ nên là nơi khai báo dữ liệu mà phải là nơi cảnh báo. Cần có tính năng cảnh báo tự động khi phát hiện thiết bị có phần mềm lạ, hoặc cơ chế xác thực 2 lớp độc lập với hệ điều hành điện thoại để ngăn chặn việc chiếm quyền điều khiển từ xa.

Mức cộng thêm 50 điểm/năm cho người cao tuổi, người khuyết tật là một chính sách nhân văn, nhưng cần đi kèm với các lớp đào tạo kỹ năng an toàn số trực tiếp tại địa phương để họ không "sập bẫy" trước khi kịp nhận ưu đãi.

Chuyển đổi số không nên là một cuộc đua về điểm số khiến người dân cảm thấy áp lực hay lo sợ. Đó phải là một hành trình mà ở đó, mỗi công dân đều cảm thấy an tâm vì luôn có sự đồng hành, bảo vệ của pháp luật và công nghệ.

Điểm tín nhiệm chỉ thực sự có giá trị và ý nghĩa khi nó được xây dựng trên một nền tảng an ninh vững chắc. Chúng ta không thể đòi hỏi người dân phải "tích cực" khi họ vẫn đang phải đánh đổi tài sản, mồ hôi nước mắt lấy những trải nghiệm rủi ro trên không gian mạng. Hãy để Công dân số là một danh hiệu tự hào, chứ không phải là một nỗi lo bị "mất điểm" trong mắt xã hội.

Nguyễn Hữu Nhịn