Đường vào lớp Mười công lập bao giờ hết gian nan? - Bài 2: Đừng đổ lỗi cho dân số

Đường vào lớp Mười công lập bao giờ hết gian nan? - Bài 1: Nín thở cuộc đua vào lớp Mười trường công

Không chỉ là bài toán dân số

Trung bình mỗi năm, quy mô học sinh tại Hà Nội tăng thêm khoảng 48.000-60.000 em, tương đương nhu cầu xây dựng từ 30 đến 40 trường học mới. Tuy nhiên, số trường được bổ sung ở mức khoảng 40 trường mỗi năm ở tất cả cấp học, gồm cả công lập và ngoài công lập.

Thí sinh tham gia kỳ thi tuyển sinh lớp Mười năm 2025 tại TPHCM - Ảnh: Trang Thư

Riêng với khối THPT công lập, gần đây, số trường chỉ tăng khoảng 2 trường mỗi năm; từ 121 trường năm học 2024-2025 lên 123 trường năm học 2025-2026 và dự kiến 125 trường vào năm học 2026-2027. Trong khi đó, áp lực tuyển sinh lớp Mười lại dồn chủ yếu vào hệ công lập.

Tình trạng thiếu chỗ học công lập không phải hiện tượng nhất thời, mà là hệ quả kéo dài của sự phát triển chưa đồng bộ giữa tốc độ gia tăng học sinh và việc mở rộng mạng lưới trường THPT công lập.

Tại TPHCM, ông Nguyễn Văn Ngai - nguyên Phó giám đốc Sở GD-ĐT TPHCM - nhận định, nguyên nhân lớn nhất khiến kỳ thi vào lớp Mười luôn căng thẳng là do số học sinh tăng nhanh, trường lớp không thể đáp ứng đủ.

Đặc biệt, sau sáp nhập, tỉ lệ phân bổ trường lớp của 3 địa phương không đồng đều. Chỉ tiêu 300 phòng học trên 10.000 dân trong độ tuổi đi học của toàn thành phố chỉ đạt 277 phòng (khu vực 3 đạt 316 phòng, khu vực 1 đạt 297 phòng, khu vực 2 mới chỉ đạt 200 phòng). Trong đó, bậc mầm non đạt 443 phòng, tiểu học là 265 phòng, THCS là 230 phòng và THPT chỉ đạt 199 phòng.

Lý giải về áp lực kỳ thi lớp Mười vẫn kéo dài dù địa phương đã triển khai nhiều giải pháp thời gian qua, ông Nguyễn Tiến Dũng - Trưởng phòng Giáo dục trung học, Sở GD-ĐT Nghệ An - cho biết, nguyên nhân chủ yếu xuất phát từ biến động quy mô dân số trong giai đoạn trước, khiến việc quy hoạch mạng lưới trường lớp gặp nhiều khó khăn. Việc tăng thêm lớp học lại không đơn giản, bởi liên quan đến nhiều yếu tố như quỹ phòng học, cơ sở vật chất và nhất là đội ngũ giáo viên. Dù vậy, tỉ lệ học sinh trúng tuyển vào lớp Mười các trường công lập của Nghệ An vẫn duy trì khoảng 70%, mức khá cao so với nhiều tỉnh trong khu vực.

Dự báo sắp tới, áp lực tuyển sinh sẽ còn tăng. Cụ thể, kỳ thi vào lớp Mười năm học 2027-2028 được nhận định sẽ căng thẳng hơn khi số học sinh lớp Chín dự kiến tăng lên gần 70.000 em. Tuy nhiên, về dài hạn, tình hình sẽ dần ổn định khi quy mô học sinh giảm nhẹ và duy trì ở mức khoảng 60.000-65.000 em trong 10 năm tiếp theo. Đây được xem là giai đoạn thuận lợi để ngành giáo dục tỉnh hoàn thiện quy hoạch mạng lưới trường lớp theo hướng ổn định, tăng trưởng hợp lý nhằm đáp ứng nhu cầu học tập của học sinh.

Khoảng trống trách nhiệm giữa quy hoạch và thực thi

Giáo sư Phạm Tất Dong - Cố vấn Hội Khuyến học Việt Nam - cho rằng: “Gốc rễ của vấn đề áp lực thi lớp Mười nằm ở hạ tầng giáo dục. Khi số chỗ học không đủ, thì dù thay đổi cách thi thế nào, áp lực vẫn sẽ dồn lên học sinh. Bản chất của kỳ thi lúc này không còn là đánh giá năng lực, mà là sự cạnh tranh để giành một nguồn lực khan hiếm”.

Theo ông, việc thiếu trường công lập ở các đô thị lớn không còn là câu chuyện riêng của ngành giáo dục, mà đã trở thành một chỉ dấu của chất lượng quản trị đô thị. Khi quy hoạch dân cư không đi cùng quy hoạch trường học, khi đất dành cho giáo dục không được chuẩn bị từ sớm, thì hệ thống buộc phải “chạy theo” trong thế bị động. Điều này không chỉ làm gia tăng áp lực thi cử, mà còn kéo theo hệ lụy về chi phí, tâm lý và cơ hội tiếp cận giáo dục giữa các nhóm dân cư.

Nếu nhìn sâu vào căn nguyên, vấn đề không chỉ nằm ở việc thiếu quy hoạch, mà ở việc quy hoạch không đi cùng trách nhiệm thực thi. Trong nhiều năm, Hà Nội đã có các kế hoạch phát triển trường học gắn với quy hoạch đô thị. Tuy nhiên, trên thực tế, nhiều khu đô thị mới mọc lên nhanh chóng, dân số tăng mạnh, nhưng trường học không được xây dựng tương ứng. Có những khu vực dân cư đông nhưng không có trường THPT công lập, buộc học sinh phải di chuyển xa hoặc cạnh tranh khốc liệt hơn để giành suất học. Có những dự án trường học được phê duyệt nhưng “treo” qua nhiều năm, trong khi nhu cầu chỗ học vẫn tăng nhanh.

Một nguyên nhân khác nằm ở cơ chế đầu tư giáo dục. Theo đại diện một hệ thống giáo dục ngoài công lập, phần lớn nhà đầu tư hiện nay không thể tiếp cận quỹ đất từ các kênh chính thức, mà phải thông qua thị trường bất động sản. Thông tin về quỹ đất không được công khai đầy đủ khiến việc tham gia đầu tư gặp nhiều rào cản ngay từ đầu. Bên cạnh đó, để triển khai một dự án trường học, nhà đầu tư phải đi qua nhiều “lớp” thủ tục liên quan đến đất đai, xây dựng, đầu tư và giáo dục. Sự chồng chéo này khiến không ít đơn vị dù có tiềm lực vẫn e ngại mở rộng hệ thống. Hệ quả là nguồn lực xã hội hóa - vốn được kỳ vọng chia sẻ gánh nặng với hệ thống công lập - chưa được khai thác hiệu quả.

Tình trạng hàng chục ngàn học sinh không có suất vào lớp Mười công lập không phải là hệ quả của một kỳ thi, đây trước hết là trách nhiệm trong quản lý và tổ chức hệ thống - từ quy hoạch đô thị, phân bổ quỹ đất đến điều hành chính sách giáo dục. Giải pháp vì thế phải bắt đầu từ việc xử lý các “nút thắt” của hệ thống: đồng bộ quy hoạch giáo dục với quy hoạch đô thị, minh bạch hóa quỹ đất, cải thiện môi trường đầu tư và nâng cao hiệu quả giám sát.

Khi mỗi học sinh có nhiều lựa chọn phù hợp, khi việc học không còn bị bó hẹp trong một “cánh cửa” duy nhất, thì áp lực của kỳ thi lớp Mười mới có thể hạ nhiệt. Còn nếu những điểm nghẽn này chưa được tháo gỡ, thì mỗi mùa tuyển sinh, câu hỏi “lỗi tại ai?” vẫn sẽ còn lặp lại - như một vòng luẩn quẩn khó thoát.

Uông Ngọc - Trang Thư - Phan Ngọc

Kỳ cuối: Mở nhiều hướng thiết thực để học sinh lựa chọn sau THCS