Cần thiết, nhưng cũng cần nhân văn

Theo Thông tư số 92/2025 của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, việc áp dụng quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về khí thải mô tô, xe máy tham gia giao thông đường bộ (QCVN 99:2025/BNNMT) sẽ chính thức có hiệu lực từ ngày 30/6/2026.

QCVN 99:2025/BNNMT tập trung vào 2 thông số chính trong khí thải xe máy là CO (carbon monoxide) và HC (hydrocarbon). Quy chuẩn chia khí thải thành 4 mức, từ dễ đến nghiêm ngặt. Theo Thông tư 92/2025, xe sản xuất trước ngày 1/7/2026 sẽ áp dụng các mức khí thải cũ (mức 1, 2, 3), trong khi xe sản xuất mới từ ngày 1/7/2026 trở đi phải đáp ứng mức 4.

Chủ trương kiểm tra khí thải xe máy là bước đi cần thiết nhằm giảm ô nhiễm không khí, đặc biệt là ở các đô thị đông đúc như TPHCM. Tuy nhiên, nếu triển khai thiếu chuẩn bị, chính sách này có thể gây ra những xáo trộn ban đầu như ùn tắc tại các điểm kiểm tra, phát sinh chi phí bảo dưỡng hay tâm lý lo lắng khi xe không đạt chuẩn.

Nguyên nhân lớn nhất gây lo lắng là thiếu thông tin rõ ràng về thủ tục, thời gian và lợi ích. Do đó, cần sớm triển khai chiến dịch truyền thông đa kênh như truyền hình, phát thanh, qua mạng xã hội, gửi tin nhắn qua VNeID ngay từ bây giờ. Phải làm sao để người dân cảm thấy được lợi ích thiết thực như giảm ô nhiễm, bảo vệ sức khỏe cộng đồng, kèm các ưu đãi như giảm phí đăng kiểm định kỳ cho xe đạt chuẩn. Việc thiết lập số điện thoại đường dây nóng (hotline) hỗ trợ 24/7 hoặc ứng dụng tra cứu trạm kiểm tra gần nhất sẽ giúp người dân chủ động sắp xếp thời gian, giảm tâm lý hoang mang.

Cần triển khai có lộ trình theo giai đoạn, ưu tiên xe trên 5 năm tuổi, phân theo khu vực để tránh ùn tắc. Thủ tục cần đơn giản, nhanh gọn với các bước như đưa xe đến trung tâm đăng kiểm, xuất trình giấy đăng ký xe (bản sao hoặc điện tử), kiểm tra khí thải trong 15-30 phút và nhận chứng nhận điện tử với mức phí thấp (dự kiến dưới 100.000 đồng).

Với quy mô hơn 11,3 triệu chiếc, việc kiểm định, kiểm tra đồng loạt là không khả thi. Cần áp dụng lộ trình linh hoạt như miễn kiểm tra cho xe dưới 5 năm tuổi; gia hạn chu kỳ 1-2 năm cho xe đã đạt chuẩn; hợp tác với các gara tổ chức ngày hội bảo dưỡng miễn phí hoặc giảm giá, kiểm tra khí thải sơ bộ không thu phí; hỗ trợ thay thế bộ lọc khí với giá trợ cấp. Nên học hỏi mô hình của Singapore, Nhật Bản trong việc kết hợp kiểm tra khí thải với chương trình khuyến khích đổi xe cũ sang xe thân thiện môi trường.

Đăng kiểm khí thải xe máy mà để thiếu trạm kiểm tra sẽ khiến chủ xe chờ đợi kéo dài. Cần mở rộng mạng lưới trạm hiện nay lên thêm 50-100 trạm, thông qua hợp tác công tư với các hãng xe lớn, đặt trạm ở đại lý xe. Cần cho phép đặt lịch kiểm định trực tuyến qua VNeID hoặc cổng thông tin ngành giao thông; số hóa kết quả kiểm định, tích hợp vào hồ sơ xe để thuận tiện tra cứu; đào tạo đội ngũ đăng kiểm chuyên nghiệp, rút ngắn thời gian chờ xuống dưới 30 phút.

Xe cũ không đạt chuẩn sẽ kéo theo chi phí sửa chữa, tạo gánh nặng cho người có thu nhập thấp. Do vậy, cơ quan chức năng TPHCM nên thành lập quỹ hỗ trợ, trợ cấp 50 - 70% chi phí bảo dưỡng cho hộ nghèo, cận nghèo; cấp giấy tạm thời (1-3 tháng) để chủ xe sửa chữa; chưa xử phạt ngay trong 6-12 tháng đầu, ưu tiên tuyên truyền, hướng dẫn; phối hợp với các tổ chức môi trường cung cấp phiếu giảm giá linh kiện, phụ tùng tại các gara uy tín.

Kiểm tra khí thải là yêu cầu tất yếu để bảo vệ môi trường và sức khỏe cộng đồng. Tuy nhiên, chìa khóa thành công nằm ở cách triển khai nhân văn, có lộ trình và lấy người dân làm trung tâm. Nếu thực hiện đồng bộ các giải pháp trên, những xáo trộn ban đầu sẽ được giảm thiểu, từ đó tạo sự đồng thuận và ủng hộ rộng rãi trong xã hội.

Phó giáo sư, tiến sĩ Đỗ Văn Dũng - Chủ tịch Hội Ô tô và Thiết bị động lực TPHCM