NSND Lệ Thủy – Sinh ra để hát

Gần 80 năm cuộc đời, gần 70 năm là “người của cải lương”, đến nay, NSND Lệ Thủy không chỉ là một “tượng đài sống” mà bà chính là biểu tượng cho sức sống bền bỉ và sức hút kỳ lạ của nghệ thuật cải lương.

NSND Lệ Thủy đổi đời từ giọng ca trời ban

Lúc sinh thời, NSND - soạn giả Viễn Châu từng nhận xét, Lệ Thủy có giọng “kim pha thổ”. Đây là chất giọng rất hiếm, vừa cao vút, lanh lảnh lại vừa ấm áp tròn đầy. Nhiều người vẫn dùng tiếng chuông ngân, vừa vang vừa rền thêm âm sắc tươi vui, để ví von giọng ca đặc biệt của Lệ Thủy.

NSND Lệ Thủy lúc trẻ - Ảnh: FBNV

Nếu chỉ nghe Lệ Thủy ca, ít ai ngờ bà lại có tuổi thơ đầy cơ cực. Lệ Thủy sinh ra trong một gia đình nghèo khó tại làng Đông Thành, huyện Bình Minh, tỉnh Vĩnh Long. Từ rất nhỏ đã theo mẹ lên Sài Gòn mưu sinh, biết phụ mẹ làm các việc vặt, mua nguyên liệu về cho mẹ làm bánh, tháo vát giúp mẹ “chạy bàn”…

7 đứa em lần lượt ra đời, là chị hai, Lệ Thủy được giao nhiệm vụ giữ em, chăm em. Từ đây, năng khiếu của Lệ Thủy cũng phát lộ khi bà thường nghêu ngao ru em, toàn hát cải lương. NSND Lệ Thủy nhớ, mỗi lần cho em ăn là bà lại đưa ra gần chợ Cầu Cống ngay tại cái cột đèn mà bên đường là tiệm radio đều đặn phát những bài ca cổ rất hay. Vừa đút em ăn, Lệ Thủy vừa lẩm nhẩm ca theo những giọng ca mình rất thích là Út Bạch Lan, Thanh Hương, Ngọc Giàu…

Một bài báo viết về NSND Lệ Thủy vào thập niên 60 thế kỷ XX - Ảnh: FBNV

Đến một ngày, anh Tư Long ở ban văn nghệ xóm đi ngang, nghe được giọng ru em của Lệ Thủy, lập tức tìm đến và gợi ý Lệ Thủy đi hát. Sau nhiều sự giới thiệu, cuối cùng, Lệ Thủy cũng theo đoàn Trâm Vàng học việc. Lệ Thủy thừa nhận, mình đến với nghề không phải vì đam mê mà chỉ để “nhà đỡ một miệng ăn”, nhất là khi không thể tiếp tục học lên vì thiếu giấy tờ.

Vào đoàn Trâm Vàng, Lệ Thủy bắt đầu từ việc ai kêu gì làm nấy, chạy việc vặt rồi ngâm hậu trường, làm tì nữ, thế vai kép con… Ban đầu, bà chỉ mơ ráng lên được vai đào nhì là đủ tiền phụ cha mẹ nuôi em, có ai ngờ, chỉ chưa đầy 3 năm mà từ một cô bé học việc lơ ngơ, Lệ Thủy đã tạo dựng được tên tuổi ở làng đĩa nhựa, gia nhập đại bang Kim Chung, trở thành đào chính ở tuổi 15 và đến năm 16 tuổi nhận ngay giải Thanh Tâm cho nghệ sĩ triển vọng. Kể từ ấy, Lệ Thủy luôn là ánh sao sáng chói trong lòng khán giả mộ điệu.

Lệ Thủy và Thanh Sang nhận giải Thanh Tâm cho nghệ sĩ triển vọng vào năm 1964 - Ảnh: FBNV

Những liên danh đặc biệt của NSND Lệ Thủy

Trong giới cải lương, Lệ Thủy nổi tiếng là cô đào “không kén kép”. Bà hát với rất nhiều anh kép qua nhiều thế hệ, từ các đàn anh (Út Trà Ôn, Huỳnh Thái, Ngọc Toàn, Kim Nguyên, Hùng Cường, Tấn Tài, Thanh Hải, Minh Cảnh…), bạn diễn cùng thời (Minh Phụng, Minh Vương, Thanh Tuấn…), đến các đàn em (Trọng Hữu, Chí Tâm, Tuấn Thanh, Lương Tuấn, Châu Thanh, Trọng Phúc, Vũ Linh…) và luôn sẵn sàng nâng đỡ người mới.

NSND Lệ Thủy với đàn em Vũ Linh - Ảnh: FBNV

Khán giả nhớ nhất là 3 liên danh đặc biệt của Lệ Thủy với 3 “chàng Minh” của sân khấu Kim Chung là: Minh Cảnh, Minh Phụng và Minh Vương. Dấu ấn các liên danh này rõ nét và trải dài các giai đoạn trong sự nghiệp Lệ Thủy.

Ít ai biết rằng, tác phẩm thu âm đầu tiên của Lệ Thủy là Quan Âm Thị Kính, đánh dấu lần đầu hợp tác với “anh hai” Minh Cảnh. Nhân bộ phim Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài đang chiếu, soạn giả Viễn Châu viết 2 bài ca cổ Lương Sơn Bá và Chúc Anh Đài cho Minh Cảnh và Lệ Thủy thu âm.

NSND Lệ Thủy luôn rất kính trọng đàn anh Minh Cảnh - Ảnh: FBNV

Tiếp đến là Võ Đông Sơ - Bạch Thu Hà, Em bé đánh giày, Duyên quê, Trái sầu riêng, Đám cưới trên đường quê…, liên danh Minh Cảnh - Lệ Thủy “làm mưa làm gió” trên làng đĩa nhựa, đóng vai trò rất lớn trong việc đưa tiếng hát Lệ Thủy đến công chúng, gầy dựng danh tiếng buổi ban đầu.

Ấy vậy mà, Lệ Thủy và Minh Cảnh lại hiếm khi đứng chung sân khấu. Ở đoàn Kim Chung, người tình sàn diễn số 1 của Lệ Thủy chính là Minh Phụng. Cả 2 kết hợp rất ăn ý với nhau trong các tuồng kiếm hiệp kỳ tình đặc sắc, như: Nhất kiếm bá vương, Kẻ bên trời, Người trai sa mạc, Kiếp nào có yêu nhau, Xin một lần yêu nhau, Đêm lạnh chùa hoang…

Minh Phụng và Lệ Thủy là cặp "bão biển" trên sân khấu Kim Chung 5 - Ảnh: FBNV

NSND Lệ Thủy cho biết, Minh Phụng có cách diễn “lối mép” (nói thêm, ngẫu hứng diễn xuất) rất duyên dáng mà mình cũng linh hoạt quăng bắt nên khán giả rất yêu thích. Ví dụ như những màn đối đáp, trêu ghẹo qua lại giữa Bạch Thiên Nga và Trần Tự Tâm (vở Máu nhuộm sân chùa) là do Lệ Thủy và Minh Phụng phối hợp sáng tạo thêm, không có trong tuồng gốc.

Báo chí kịch trường ghi nhận sức hút của đôi Lệ Thủy - Minh Phụng - Ảnh: FBNV

Sự hòa hợp giữa Minh Phụng và Lệ Thủy về ngoại hình sáng đẹp cùng phong cách diễn xuất tươi trẻ, duyên dáng đã tạo nên “cặp bão biển đang dâng cao” (đối trọng với cặp “sóng thần” Hùng Cường - Bạch Tuyết ở đoàn Dạ Lý Hương) khi đi đến đâu, khán giả cũng nườm nượp.

Dù “đến sau” nhưng Minh Vương là bạn diễn bền bỉ nhất của Lệ Thủy, đã được ghi nhận kỷ lục Việt Nam là “Đôi nghệ sĩ cải lương đóng chung lâu năm và ăn ý nhất Việt Nam” (2008). Đây có lẽ cũng là kỷ lục kết hợp của lịch sử sân khấu cải lương.

Một điều thú vị là sự kết hợp đầu tiên của cả hai là trong vai… mẹ con. Khi Minh Vương mới đoạt danh hiệu “Khôi nguyên vọng cổ” (1964) ở tuổi 14 và được ông bầu Long đưa về Kim Chung thì Lệ Thủy đã là đào chánh sáng danh. Vài năm sau, Minh Vương “trổ mã” để đóng kép thì ông được đẩy lên làm kép nhì cho Minh Phụng và chuyên đóng các vai “yêu thầm” Lệ Thủy.

Minh Vương và Lệ Thủy ở đoàn Kim Chung 5 - Ảnh: FBNV

Nhưng thị trường băng đĩa giai đoạn này đã rục rịch xuất hiện liên danh mới Lệ Thủy - Minh Vương khi Hãng đĩa Việt Nam mời cả hai thu rất nhiều tuồng, như: Mạnh Lệ Quân, Hoa Mộc Lan, Chung Vô Diệm… và các bài ca cổ Lý con sáo, Lý chim quyên, Lý ngựa ô, Hoa trinh nữ… Trong đó, tuồng Đêm lạnh chùa hoang lập kỷ lục tái bản của Hãng đĩa Việt Nam và đặc biệt bài ca cổ Bông lan của soạn giả Loan Thảo mà khán giả vẫn gọi lầm là Bánh bông lan thì đến nay Minh Vương, Lệ Thủy đi đến đâu khán giả cũng nhắc, yêu cầu ca lại.

Đến nay, khán giả vẫn thích xem Lệ Thủy - Minh Vương cùng "Bánh bánh bông lan" - Ảnh: Trung Sơn

Từ sức hút trên băng đĩa tạo đà để Lệ Thủy - Minh Vương trở thành liên danh ăn khách hàng đầu trên sân khấu sau ngày đất nước thống nhất với những Cây sầu riêng trổ bông, Tiếng sóng Rạch Gầm, Khi bình minh trở lại, Pha lê và cát bụi, Lôi vũ… Sự kết hợp tạo hiệu ứng mạnh nhất và bền bỉ tới hôm nay chính là Tô Ánh Nguyệt ở đoàn 2-84. Với Tô Ánh Nguyệt, Lệ Thủy và Minh Vương ghi điểm ở lĩnh vực cải lương xã hội với diễn xuất nội tâm sâu lắng xóa bỏ định kiến về việc “đào kép Kim Chung chỉ biết khoe giọng ca”.

Minh Vương và Lệ Thủy trong vở tuồng kinh điển Tô Ánh Nguyệt ở đoàn 2-84 - Ảnh: FBNV

Liên danh Lệ Thủy - Minh Vương còn để lại dấu ấn rất đẹp khi cùng nhau tập hợp nghệ sĩ “thế hệ vàng” lập Sân khấu Vàng với tiêu chí “mỗi suất hát là một căn nhà tình thương”. Sân khấu Vàng đã đưa trở lại sàn diễn nhiều vở diễn chất lượng, như Sông dài, Tô Ánh Nguyệt, Tình mẫu tử, Đoạn tuyệt, Rạng ngọc Côn Sơn, Lá sầu riêng… trong giai đoạn sân khấu cải lương khủng hoảng nghiêm trọng. Trên hết, Sân khấu Vàng đã trao tặng hơn 30 căn nhà tình thương như sự tri ân sâu sắc của người nghệ sĩ đến khán giả.

Trên Sân khấu Vàng, Minh Vương và Lệ Thủy đã xác lập kỷ lục Guiness là Đôi nghệ sĩ cải lương đóng chung với nhau lâu năm và ăn ý - Ảnh: FBNV

Lệ Thủy – cô đào chính có những… vai phụ vàng ròng

NSND Lệ Thủy cũng là trường hợp khá đặc biệt khi đã là đào chính vẫn sẵn sàng lùi lại nhận vai đào nhì. Các vai diễn đó lại được khán giả yêu thích, nhớ mãi không thua gì vai chính. Có thể kể đến: Kim Anh (Đời cô Lựu), Diệu (Nửa đời hương phấn), Mai Đình (Hàn Mặc Tử), Trà Việt Nữ (Những vì sao không tên), Quế Minh (Kiếp nào có yêu nhau)…

Dù là vai phụ nhưng Kim Anh (Đời cô Lựu) của Lệ Thủy rất xuất sắc, được xem là vai diễn để đời của NSND Lệ Thủy - Ảnh: FBNV

Một điều ít người biết là vai diễn đưa Lệ Thủy đến với giải Thanh Tâm cho nghệ sĩ triển vọng ở tuổi 16 cũng là một vai phụ. Đó là vai Tố Tâm, người hầu của Chúc Anh Đài, trong tuồng Lương Sơn Bá - Chúc Anh Đài ở đoàn Kim Chung 1.

Rõ ràng, là tài năng thực thụ thì ở vị trí nào cũng sẽ tỏa sáng. NSND Lệ Thủy cho biết, bà cũng rất yêu thích và trân trọng các vai “đào nhì để đời” của mình. Với bà, không có vai diễn nhỏ, chỉ cần có khả năng và hết lòng với vai diễn sẽ được đền đáp xứng đáng.

Xem Nửa đời hương phấn, ai mà không thích cô Diệu điệu đà, nhõng nhẽo - Ảnh: FBNV

Có lẽ vì sự hiền lành, không so đo mà các soạn giả, đạo diễn cũng thương, thường viết thêm bài ca hoặc tạo thêm điểm nhấn diễn xuất để Lệ Thủy phát huy cao nhất dù không nhiều đất diễn.

Về nhà, Lệ Thủy chỉ là vợ, là mẹ

Trong các nữ nghệ sĩ cùng thời với mình, NSND Lệ Thủy là trường hợp hiếm hoi trọn vẹn cả sự nghiệp lẫn cuộc đời riêng. Bà lập gia đình ở tuổi 27 với mối tình đầu là ông Nguyễn Đình Trúc, một người ngoài ngành.

Hình cưới của NSND Lệ Thủy - Ảnh: FBNV

Hơn 50 năm “giữ lửa” gia đình, bí quyết của bà chỉ đơn giản là chưa bao giờ để “người nghệ sĩ ngôi sao” bước vào mái ấm của mình. Ở nhà, bà vẫn là người vợ, người mẹ ân cần chu đáo và có bận lịch diễn đến đâu cũng luôn tranh thủ thời gian dành cho chồng con.

Xuất hiện với rất nhiều anh kép trên sân khấu, anh nào cũng “tình ơi là tình”, tránh sao khỏi thị phi. Nhưng hơn nửa thế kỷ qua, dù cũng có lúc hờn giận, có những khó khăn nhưng NSND Lệ Thủy hầu như không để những đồn đại, lùm xùm không hay bước qua ngưỡng cửa ngôi nhà thân yêu làm phiền cuộc sống gia đình mình.

Vì thế, ở chiều ngược lại, NSND Lệ Thủy cũng nhận được sự thấu hiểu và hết mực tin tưởng từ chồng. Ông cũng sẵn sàng chăm sóc con cái khi bà lưu diễn xa.

Ca sĩ Đình Trí hiện hỗ trợ mẹ trong công việc, anh cũng đứng ra tổ chức chương trình Bước chân hai thế hệ và thực hiện hồi ký bằng hình thức quay hình, phát YouTube cho NSND Lệ Thủy - Ảnh: FBNV

Đến nay, thành tựu trọn đời của ông bà là 3 người con đều trưởng thành, thành đạt. Trong đó, người con trai thứ hai là Dương Đình Trí đã chọn nối nghiệp mẹ theo một cách riêng. Anh không trở thành nghệ sĩ cải lương mà theo đuổi âm nhạc đồng thời là “kiến trúc sư” cho chuỗi chương trình nghệ thuật Bước chân hai thế hệ.

Đình Trí cũng là fan hâm mộ trung thành nhất của mẹ khi anh sưu tầm tất cả các băng đĩa, hình ảnh, sách báo, tài liệu về cuộc đời, sự nghiệp của NSND Lệ Thủy cũng như hỗ trợ chính cho công việc của mẹ hiện nay.

Đông A