Hương tết dưới mái nhà dài Ê Đê

Mâm cơm tết đậm vị núi rừng

Mỗi độ tết đến, Xuân về, khi những cơn gió se lạnh còn vương trên cao nguyên Đắk Lắk, các buôn làng Ê Đê lại rộn ràng trong mùi khói bếp, tiếng chày giã thức ăn và những câu chuyện râm ran bên mái nhà dài. Cũng như nhiều dân tộc anh em khác, tết là dịp để người Ê Đê sum họp, nấu những món ăn truyền thống, thực hành các nghi lễ và thắt chặt thêm tình thân, tình làng nghĩa xóm.

Một món ăn truyền thống ngày tết của đồng bào Ê Đê

Ngồi bên bếp lửa trong căn nhà dài ở buôn Cuôr Đăng B (xã Cuôr Đăng, tỉnh Đắk Lắk), bà H’Loi Byă (sinh năm 1945) chậm rãi kể rằng, trước đây tết Nguyên đán là điều rất xa lạ với người Ê Đê. “Ngày trước, bà con chỉ biết đến các lễ hội truyền thống của buôn làng. Mãi sau giải phóng năm 1975, người Ê Đê mới cùng các dân tộc khác trên cả nước đón tết Nguyên đán. Từ đó, tết trở thành dịp sum họp rất quan trọng của mỗi gia đình,” bà H’Loi nói.

Sau một năm miệt mài với nương rẫy, đi làm ăn xa, tết là lúc con cháu dù đi đâu cũng tìm về. Trong căn nhà dài, những ché rượu cần được ủ sớm, bếp lửa đỏ hồng suốt nhiều ngày liền để nấu các món ăn quen thuộc, mang hương vị núi rừng.

Mọi người cùng nhau chuẩn bị nguyên liệu để nấu các món ăn dưới mái nhà dài

Trên mâm cơm ngày tết của người Ê Đê, canh cà đắng gần như không thể thiếu. Cà đắng, đậu ván hái từ vườn nhà, kết hợp với thịt ba chỉ, qua bàn tay khéo léo của người phụ nữ Ê Đê trở thành món canh sánh quyện, đậm đà. Khi nồi canh vừa nhấc khỏi bếp, cà và đậu được dầm nhuyễn bằng dụng cụ tre, thêm chút lá é thơm nồng – vị đắng, béo, cay hòa quyện, như chính tính cách mộc mạc mà sâu sắc của người Tây Nguyên.

Bên cạnh đó là món đu đủ giã – một món ăn dân dã nhưng đầy tinh tế. Đu đủ xanh sau khi gọt vỏ, được băm nhỏ, cùng cà chua bi, cà lông, lá chanh, ớt sừng, bột bọt, chút muối, hạt nêm… rồi cho vào cối giã đều tay. Tiếng chày vang lên đều đặn, hòa vào không khí rộn ràng ngày tết, để rồi cho ra món ăn cay, chua của nước cốt chanh, mặn hài hòa, đánh thức vị giác của cả gia đình.

Món cá hấp xào lá mì hấp dẫn trong những ngày tết

Mâm cơm tết còn thêm phần đặc sắc với cá hấp xào lá mì (lá sắn). Lá mì non được giã nhuyễn cùng ớt và củ nén, xào chung với cá hấp trên bếp lửa riu riu, tạo nên món ăn vừa bùi, vừa cay, đậm hương rừng. Và dĩ nhiên, như nhiều gia đình Việt khác, người Ê Đê cũng quây quần gói bánh tét – những đòn bánh gói bằng lá chuối, nấu suốt đêm bên bếp lửa, thấm đẫm hương vị mùa màng và đất trời.

Dưới làn khói bếp bảng lảng, hương thơm của các món ăn lan tỏa khắp căn nhà dài, khiến không gian càng thêm ấm cúng. Khi mọi thứ đã sẵn sàng, một chiếc chiếu dài chừng 4–5 mét được trải giữa nhà, thức ăn được bày ra, con cháu quây quần ngồi bên nhau, cùng nâng chén rượu, thưởng thức bữa cơm đoàn viên.

Người phụ nữ lớn tuổi trong gia đình truyền dạy cho con cháu cách nấu từng món ăn

Sum vầy để giữ “lửa” yêu thương

Giữa nhịp sống hiện đại, với nhiều người Ê Đê đi làm ăn xa, tết vẫn là sợi dây bền chặt kéo con cháu trở về mới mái nhà dài, với bếp lửa của gia đình và những giá trị văn hóa được truyền qua nhiều thế hệ. Dưới mái nhà dài ấy, bữa cơm tết không chỉ là bữa ăn đầu năm, mà còn là nơi ký thác yêu thương, niềm tin và sự tiếp nối của truyền thống.

Chị H’Tina Byă (sinh năm 1988, trú xã Cuôr Đăng) cho hay: “Trở về với gia đình vào dịp tết, chúng tôi có dịp học từ mẹ, từ bà cách nấu những món ăn truyền thống, học cả cách sống và cách giữ gìn văn hóa dân tộc mình. Bữa cơm tết cũng là dịp để mọi người gặp gỡ, chúc nhau điều tốt lành, bỏ lại những muộn phiền của năm cũ và thêm yêu thương nhau hơn. tết còn là dịp mừng thọ mẹ, thọ bà – điều rất thiêng liêng với người Ê Đê. Đó cũng là cách để các thế hệ con cháu gìn giữ nét văn hóa mẫu hệ của dân tộc mình” chị H’Tina nói.

Bà H’Loi Byă chia sẻ về ý nghĩa của tết đối với người Ê Đê

Với chị H’Loan Byă (sinh năm 1991, cùng xã), tết là khoảng thời gian được trở về làm “đứa cháu nhỏ” bên bà, để sống trọn vẹn trong không gian gia đình mẫu hệ.
“Trong văn hóa Ê Đê, bà là người đại diện cho thế hệ lớn nhất trong nhà. Có bà là một niềm hạnh phúc rất lớn. tết nào chúng tôi cũng tụ họp về nhà dài của bà, cùng nấu ăn, trò chuyện. Tôi thích nhất là được nghe bà kể chuyện xưa, dặn dò con cháu sống cho phải đạo, biết yêu thương và đùm bọc nhau. Dù không ở chung một mái nhà, tình cảm anh em trong đại gia đình Ê Đê không bao giờ bị chia cắt”, chị H’Loan bộc bạch.

Bà H’Loi Byă không giấu được xúc động khi được chứng kiến con cháu quây quần bên nhau trong bữa cơm ngày tết. Với bà, tết trọn vẹn nhất là khi nhà dài đầy tiếng nói cười của các thế hệ trong gia đình. “Gia đình tôi có 5 thế hệ, với 12 người con và hơn 40 đứa cháu. Tôi chỉ mong con cháu mạnh khỏe, làm ăn thuận lợi, gia đình lúc nào cũng đoàn kết, yêu thương nhau”, bà H’Loi cười hiền.

Món đu đủ giã được chế biến công phu

Bữa cơm ngày tết của người Ê Đê dưới mái nhà dài mang một hương vị rất riêng – hương vị của núi rừng, của những món ăn dân dã và hơn hết là hương vị của sự sum họp. Ấm cúng bởi tình thân, bền chặt bởi văn hóa mẫu hệ được gìn giữ qua bao thế hệ, để mỗi mùa xuân về, ngọn lửa trong căn nhà dài lại tiếp tục được thắp lên, truyền hơi ấm từ đời này sang đời khác.

Ông Hoàng Viết Cát - Chủ tịch UBND xã Cuôr Đăng - cho biết, đồng bào dân tộc Ê Đê chiếm khoảng 77% tổng dân số trên địa bàn xã. Thời gian qua, bà con chăm chỉ lao động, sản xuất, từng bước vươn lên phát triển kinh tế. Bên cạnh sản xuất nông nghiệp truyền thống, đồng bào Ê Đê, nhất là thế hệ trẻ, đã chủ động đa dạng hóa sinh kế, tham gia xuất khẩu lao động, đi làm thuê tại các khu công nghiệp. Nhờ đó, đời sống vật chất của nhiều gia đình được cải thiện rõ rệt, nhà cửa ngày càng khang trang.

Người Ê Đê trên địa bàn còn tích cực tham gia các phong trào, hoạt động do Đảng, Nhà nước và địa phương phát động. Chính quyền xã Cuôr Đăng cũng đã triển khai nhiều giải pháp nhằm khuyến khích đồng bào các dân tộc gìn giữ, phát huy những nét văn hóa truyền thống. Những năm gần đây, cùng với sự giao thoa văn hóa, người Ê Đê đã đón tết Nguyên đán theo phong tục chung của người Việt, mang đến không khí ấm cúng, sum vầy và gắn kết cộng đồng.

Tết là sợi dây bền chặt kéo con cháu trở về với gia đình

Bữa cơm đoàn viên ngày tết

Văn Nguyên