Hàng ngày, tại làng Đan Nê 1 (xã Quý Lộc, tỉnh Thanh Hóa) những cuộn rơm vàng được người nông dân chọn lọc, xử lý, ép khuôn để trở thành mồi lửa sinh học Eco Firelighter và xuất khẩu sang Mỹ, Canada. Chủ nhân của cơ sở này là anh Nguyễn Xuân Tài, tốt nghiệp Trường đại học Công nghiệp Hà Nội và Trường đại học Ngoại thương. Ý tưởng này được một người bạn nước ngoài của anh thắp lên từ năm 2018 với câu hỏi:

Tại sao không tạo ra một sản phẩm thân thiện môi trường từ chính thứ Việt Nam có sẵn?

Anh Tài tự thiết kế máy móc, nhiều lần thử nghiệm và cải tiến kỹ thuật. Năm 2020, sản phẩm đầu tiên ra thị trường. Mỗi cuộn rơm nặng từ 20-22kg chỉ có giá 20.000-30.000 đồng, nhưng có thể tạo ra 50-60 hộp Eco Firelighter mang về doanh thu trên 22 triệu đồng, gấp khoảng 1.000 lần giá bán rơm thô.

Tương tự, vỏ cà phê từng bị coi là chất thải khó xử lý cũng đang được nhiều hợp tác xã (HTX) biến thành tiền. Tại Sơn La, HTX Thái Việt ủ vỏ cà phê thành phân hữu cơ vi sinh, giúp giảm 20-30% chi phí phân bón.

Tiến xa hơn, HTX cà phê Bích Thao còn biến vỏ cà phê thành trà, siro phục vụ xuất khẩu. Ở nhiều thị trường châu Âu và Mỹ, sản phẩm này được ưa chuộng nhờ vị ngọt tự nhiên, giàu vitamin, ít chất kích thích, với giá bán cao hơn nhiều so với cà phê nhân. Việc tận dụng vỏ cà phê không chỉ nâng giá trị kinh tế mà còn giúp các HTX đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững như EUDR, 4C, mở rộng cánh cửa vào thị trường quốc tế.

Tại Viện Khoa học ứng dụng, Trường đại học Công nghệ TPHCM, một nhóm nghiên cứu đã sử dụng vỏ sầu riêng để chiết xuất gel polysaccharide, ứng dụng trong các sản phẩm sữa tắm, tẩy tế bào chết. Quy trình này cho phép tận dụng gần như toàn bộ phụ phẩm: phần gel dùng cho mỹ phẩm, bã sau chiết xuất tiếp tục được ủ phân hoặc chế biến thành bột thực phẩm, giúp giảm chi phí đầu vào và tạo thêm thu nhập cho khâu thu gom tại địa phương.

Hàng năm, cứ sau mỗi mùa thu hoạch, những cánh đồng khóm ở Thanh Hóa, Nghệ An, Ninh Bình lại chìm trong khói do người dân đốt bỏ ngay tại ruộng để chuẩn bị cho vụ mới. Bà Vũ Thị Liễu - giảng viên đại học ngành môi trường tự đặt câu hỏi:

“Tại sao một nguồn sinh khối lớn như vậy lại chỉ được coi là rác?

Làm gì để bà con không phải đốt lá khóm sau mỗi mùa thu hoạch?”

Bà Liễu (bìa phải) giới thiệu các loại vải sản xuất từ lá dứa

Sau nhiều năm nghiên cứu bà nhận ra lá khóm có thể tách sợi và kéo thành sợi sinh học - một nguyên liệu tiềm năng cho dệt may và vật liệu thân thiện môi trường.

Bà kết nối với ông Nguyễn Văn Hạnh - người sáng lập HTX nông sản Hạnh Phúc (Nghệ An), để cùng nghiên cứu và phát triển máy tách sợi từ lá khóm. Từ đó, ECOSOI - Công ty Cổ phần Nghiên cứu, sản xuất và phát triển sợi ECO (sợi sinh học) ra đời, hoạt động từ năm 2021. Vùng nguyên liệu của ECOSOI tập trung tại Thanh Hóa, Nghệ An và Ninh Bình với khoảng 7.000 ha khóm được bao tiêu. Mỗi máy tách sợi có giá 45-50 triệu đồng, mỗi ngày xử lý 250-300kg lá tươi, cho ra 4-5kg sợi khô. Với quy mô 3-5ha, một hộ nông dân có thể thu thêm 200-350 triệu đồng mỗi năm từ sợi khóm. Đó là nguồn thu trước đây họ hoàn toàn không có. Đầu năm 2023, những cuộn sợi làm từ lá khóm chính thức ra đời, tiếp đó là vải thô và vải công nghiệp. Hiện hơn 80% doanh thu của ECOSOI đến từ xuất khẩu và sản phẩm đã có mặt tại Nhật Bản, Hàn Quốc, Đài Loan, Trung Quốc, Hungary và Mỹ. 

Theo Tổng cục Thống kê, mỗi năm nước ta phát sinh khoảng 150-160 triệu tấn phụ phẩm từ trồng trọt, chăn nuôi và lâm nghiệp. Trong đó, các nhóm phụ phẩm chủ yếu như rơm rạ, vỏ trấu, thân lá cây trồng và vỏ quả sau chế biến...

Riêng rơm rạ khoảng 45-50 triệu tấn/năm, tập trung chủ yếu ở Đồng bằng sông Cửu Long và Đồng bằng sông Hồng nhưng chỉ khoảng 30-40% lượng rơm rạ được tái sử dụng qua việc làm thức ăn chăn nuôi, trồng nấm hoặc ủ phân, phần còn lại đốt bỏ.

Vỏ cà phê từng bị coi là chất thải khó xử lý cũng đang được nhiều hợp tác xã biến thành tiền

Với ngành cà phê, mỗi năm phát sinh hơn 2 triệu tấn vỏ cà phê tươi, song chỉ khoảng 20-25% được tận dụng làm phân hữu cơ hoặc chế biến sâu. Ngành trồng khóm (dứa) cũng tạo ra vài triệu tấn lá mỗi năm, nhưng phần lớn vẫn chưa được đưa vào các chuỗi chế biến có giá trị gia tăng.

Theo phó giáo sư, tiến sĩ Hoàng Văn Cường - Phó Chủ tịch Hội Khoa học kinh tế Việt Nam, kinh tế tuần hoàn không phải là một lựa chọn mang tính thử nghiệm, mà là hướng đi tất yếu nếu Việt Nam muốn duy trì tăng trưởng trong bối cảnh tài nguyên ngày càng cạn kiệt và các tiêu chuẩn xanh toàn cầu ngày càng khắt khe. Bởi kinh tế tuần hoàn cho phép kéo dài vòng đời tài nguyên, giảm chi phí đầu vào và tạo ra các chuỗi giá trị mới. Nếu làm đúng, kinh tế tuần hoàn sẽ góp phần nâng cao năng suất các nhân tố tổng hợp của nền kinh tế.

Tiến sĩ Phí Vĩnh Tưởng - Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới cho rằng, Việt Nam đã có những bước tiến quan trọng trong việc hình thành khung pháp lý cho kinh tế tuần hoàn. Tuy nhiên, thách thức lớn nhất hiện nay là làm sao để các chủ trương ấy được cụ thể hóa thành những công cụ dễ tiếp cận hơn đối với doanh nghiệp, HTX và người dân. Chúng ta đã có chiến lược, có kế hoạch, nhưng vẫn cần thêm các cơ chế hỗ trợ cụ thể để việc thu gom, phân loại và kết nối thị trường cho phụ phẩm nông nghiệp được thực hiện ngay từ đầu.

Một vấn đề khác cũng được nhiều chuyên gia chỉ ra là năng lực của khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa - lực lượng chiếm hơn 98% tổng số doanh nghiệp của nước ta. Theo phó giáo sư, tiến sĩ Bùi Quang Tuấn - nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và thế giới, các mô hình tận dụng phụ phẩm hiện nay phần lớn dựa vào nỗ lực tự thân của doanh nghiệp hoặc HTX, trong khi chi phí đầu tư công nghệ và rủi ro thị trường còn cao.

Tiến sĩ Lại Văn Mạnh - Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách nông nghiệp và môi trường (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho rằng, phụ phẩm nông nghiệp cần được nhìn nhận như một phần của chuỗi giá trị sản xuất, chứ không phải phần việc phát sinh sau thu hoạch. “Khi phụ phẩm được tích hợp ngay từ khâu thiết kế mô hình sản xuất, người nông dân sẽ không còn tâm lý đốt bỏ cho nhanh, mà coi đó là nguồn thu nhập bổ sung. Đây cũng là điều kiện quan trọng để nông sản Việt Nam đáp ứng các tiêu chuẩn bền vững của thị trường quốc tế” - ông Mạnh nói.