Menu

Người mang 'Số đỏ' đến Czech

14:51 19/09/2019

pno
Ondra Slowik là người đã dịch tác phẩm 'Số đỏ' của Vũ Trọng Phụng, một số truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao sang tiếng Czech.

Từ những ngày chập chững học tiếng Việt, Ondra chỉ dịch vài trang để phục vụ việc học ngoại ngữ, nhưng bây giờ dịch sách đã là công việc yêu thích của chàng tiến sĩ ngôn ngữ này.

Phóng viên: Được biết anh học tiếng Việt khi còn sống tại quê nhà, và đã dịch một số tác phẩm văn học của Việt Nam. Tại Czech, anh tiếp cận với văn chương Việt Nam như thế nào?

Ondra Slowik: Tôi được tiếp cận với văn hóa và văn học Việt Nam trong thời gian học tiếng Việt ở trường, ban đầu do cô Nguyễn Thị Bình (cô giáo dạy tiếng Việt của tôi) giới thiệu. Đó là tiếng Việt trong văn chương, sách vở. Khi sang Việt Nam, tôi tiếp cận tiếng Việt đường phố qua những người lái xe ôm và những người bán hàng rong. Những người học tiếng Việt bên này khi sang Việt Nam thường không sử dụng được, vì tiếng Việt sách vở rất khác với tiếng Việt đường phố. 

Văn học là lĩnh vực tôi quan tâm từ bé. Khi còn học đại học, tôi đã dịch sách tiếng Anh sang tiếng Czech. Còn việc tôi dịch sách tiếng Việt sang tiếng Czech vì ít người làm.

Nguoi mang 'So do' den Czech
Tác phẩm Số đỏ bằng tiếng Czech do Ondra Slowik chuyển ngữ

* Phải chăng anh chọn dịch Số đỏ vì đó là một tác phẩm quan trọng trong dòng văn học hiện thực phê phán của Việt Nam?

- Lý do chính là Số đỏ có bản tiếng Anh. Lúc đó (năm 2011) tôi chưa có khả năng đọc tốt tiếng Việt nên chỉ đọc thông qua các bản tiếng Anh và tiếng Nga. Tôi thích những tác phẩm hài hước, không thích chiến tranh và những tác phẩm quá lãng mạn. Số đỏ hài hước, đầu tiên tôi chỉ nghĩ vậy, nhưng khi hiểu hơn về văn chương và xã hội Việt Nam giai đoạn đó thì tôi nhận ra tác phẩm này rất hiện đại, miêu tả xã hội một thời vừa nghiêm túc vừa hài hước, và những điều ấy vẫn còn ý nghĩa đến ngày nay. 

* Những vấn đề được nhắc đến trong Số đỏ vẫn còn thấy ở xã hội hiện đại rõ là điều không mấy vui, bởi lẽ ra những điều đó - tham ô hối lộ, những kẻ cơ hội… phải ở lại quá khứ để xã hội ngày nay được tốt hơn, anh có nghĩ vậy không?

- Tiếc là những chuyện ấy thời nào cũng có, vẫn còn tình trạng nhận hối lộ, những kẻ cơ hội và những kẻ bị đồng tiền chi phối. Chi tiết tôi thấy thú vị nhất trong tác phẩm là chuyện những người công an phải đi… phạt nhau, vì sếp của họ đưa ra “chỉ tiêu” phải kiếm được bao nhiêu tiền phạt. Điều khiến tôi suy nghĩ nhiều nhất là hiện tại cách người Việt Nam nghĩ về người Tây vẫn hơi giống trong Số đỏ. Ví dụ, tôi là người Czech, tôi sang các nước châu Âu khác có thể bị đánh giá thấp hơn họ, nhưng khi sang Việt Nam thì ai cũng quý vì tôi là người Tây, mũi cao, da trắng, nói tiếng Anh. Người Tây ở Việt Nam bỗng nhiên được coi trọng không vì lý do gì, thậm chí có nhiều người không có điều kiện sống tốt như người Việt Nam, và cả khi chủ của “Tây” - người trả lương cho “Tây” - chính là người Việt Nam. 

* Đọc tác phẩm để hiểu và dịch nó là hai việc rất khác nhau, điều gì khiến anh tự tin dịch Số đỏ sang tiếng Czech?

- Đầu tiên, tôi dịch cho mình hiểu, sau đó viết lại, và cuối cùng thì bỏ đi để dịch lại cho hoàn chỉnh. Có những câu tôi thích thì giữ nguyên văn, còn những câu không thích thì sửa lại. Quá trình dịch kéo dài khoảng bốn năm, nhưng nửa năm cuối cùng là lúc tôi dịch nhanh nhất, thời gian dịch thực tế khoảng ba, bốn tháng. Những trang đầu tiên tôi dịch từ bản tiếng Anh, nếu tôi không dịch lại từ nguyên bản tiếng Việt, thì độc giả sẽ khó hiểu và cảm giác như bị lừa đảo.

Khi dịch một tác phẩm sang một ngôn ngữ khác thì ngôn ngữ bạn sẽ dịch sang phải tốt. Chẳng hạn, tôi dịch tiếng Việt sang tiếng Czech thì tiếng Czech của tôi phải rất tốt, cô Bình dịch văn học Czech sang tiếng Việt thì tiếng Việt của cô Bình phải rất tốt. Với việc dịch thuật, bạn không cần phải biết nói ngôn ngữ của nguyên tác “líu lo như chim hót”, quan trọng là bạn có khả năng hiểu tốt ngôn ngữ đó trên văn bản. 

Trong quá trình dịch, tôi có nhờ cô Bình góp ý xem giúp bản dịch đã tốt chưa. Là tôi tự tạo áp lực cho mình thôi, vì tôi chỉ có một cơ hội để dịch, khi sách nằm ở nhà sách hay thư viện thì không còn sửa được nữa. 

Nguoi mang 'So do' den Czech
Ondra Slowik trong buổi nói chuyện về văn học tại Tuần lễ Văn học châu Âu năm 2019

* Làm thế nào để nhà xuất bản Donkoran đồng ý in và phát hành bản dịch Số đỏ của anh?

- Nhà xuất bản bảo tôi phải tự xin tiền để in, cần khoảng sáu mươi triệu đồng, phần dịch của tôi coi như không có thù lao. Liên lạc đại sứ quán Việt Nam ở Czech không được, tôi thử liên hệ những doanh nhân Việt Nam ở Czech, nhưng rất ít người tài trợ. Vậy mà cuối cùng tôi cũng kiếm được năm mươi triệu từ họ. Tôi đưa bản thảo và số tiền này, Donkoran đồng ý in.

* Lúc dịch Số đỏ, anh hướng đến cộng đồng người Việt Nam ở Czech hay độc giả người Czech nhiều hơn?

- Cộng đồng người Việt ở Czech có khoảng mấy chục ngàn người. Thế hệ đầu tiên rất giỏi tiếng Việt và đa số tiếng Czech không đủ giỏi để đọc, nên bản dịch này dành cho độc giả người Czech, người Czech gốc Việt và những người Việt Nam sống ở Czech từ bé không sõi tiếng Việt. Lúc đó, tôi nghĩ nhà xuất bản sẽ chọn những gì hấp dẫn cho độc giả người Czech, và Số đỏ là đề tài hợp gu với họ.

* Sau Số đỏ, vì sao anh chọn chuyển ngữ tiếp theo là các truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan?

- Dịch tuyển tập các truyện ngắn của Nguyễn Công Hoan và Nam Cao là một dự án trao đổi văn hóa giữa Việt Nam và Czech mà cô Bình đề xuất tôi cùng làm. 

Thực tế, tôi thích Nam Cao hơn Nguyễn Công Hoan nên nếu được chọn, tôi sẽ dịch các tác phẩm của nhà văn này. Khi đọc Nam Cao, tôi thấy hình ảnh miền Bắc Việt Nam, cảm giác như được đến với đời sống và phong cảnh làng quê Bắc bộ trước Cách mạng tháng Tám. Tôi thích những truyện về nông thôn ngày xưa. Xem hình ảnh Việt Nam một trăm năm, năm mươi năm trước, tôi thấy như đó là một đất nước khác hoàn toàn so với Việt Nam hiện đại.

Ngoài ra, tôi cũng có đọc vài tác phẩm về chiến tranh Việt Nam, như Nỗi buồn chiến tranh của nhà văn Bảo Ninh, và một số tác giả Việt Nam ở hải ngoại. 

* Anh còn thích dịch những tác phẩm nào khác?

- Tôi chưa biết nữa, bạn giới thiệu cho tôi đi, tác phẩm càng hiện đại càng tốt. Tôi cố gắng tìm đọc nhưng chưa có cuốn nào thật sự thấy hấp dẫn. Người Czech thích những tác phẩm hài hước, gây tranh cãi, hơi nhạy cảm hoặc các đề tài liên quan đến tính dục. Tôi không chọn dịch những cuốn sách có sức mạnh về ngôn ngữ hay cách chơi chữ vì rất khó. Độc giả Czech quan tâm nội dung cuốn sách và văn hóa được đề cập trong sách hơn là ngôn ngữ. Chơi chữ thì làm sao họ biết được, và dù tôi cố gắng thế nào cũng không bao giờ giữ được cảm giác cho người đọc như nguyên bản.

* Trong mắt anh, ai là tác giả đại diện cho văn học Czech?

- Thật khó nói ai là người đại diện. Milan Kundera viết bằng tiếng Pháp, Kafka viết bằng tiếng Đức. Kundera rất thú vị và là một tác giả khá lạ, ông không cho người khác dịch tác phẩm của mình. Người Czech muốn đọc ông nếu không biết tiếng Pháp thì hầu như phải đọc bằng tiếng Anh. 

* Thế còn văn học Czech hiện đại ngày nay như thế nào?

- Ngày xưa, chưa có nhiều phương tiện giải trí như xem phim, chơi game trên internet nên người ta viết và đọc sách với sự tập trung cao và suy nghĩ nhiều, dù lúc đó ở Czech vẫn còn kiểm duyệt về “đạo đức” và chính trị trong các tác phẩm. Còn hiện tại, người ta không tập trung sự chú ý và hơi lười suy nghĩ. 

Độc giả bây giờ xem video và đọc sách báo trên internet nhiều hơn nên những tác giả Czech kiếm tiền được rất hiếm. Những nhà văn ngày xưa có khi chỉ cần một cuốn sách chất lượng đã có thể kiếm được tiền để sống cả đời, bây giờ thì không như vậy. Dường như nền văn học nhìn chung đang đi xuống. 

Ondra Slowik sinh năm 1985, người Cộng hòa Czech. Anh tốt nghiệp cử nhân Khoa Tiếng Việt và Tiếng Anh tại Charles University năm 2011, nhận bằng tiến sĩ ngôn ngữ tại Charles University năm 2018. Anh bắt đầu học tiếng Việt từ năm 2009 tại Czech. Năm 2011, anh sang Việt Nam tiếp tục học tiếng Việt. Bản dịch tác phẩm Số đỏ của nhà văn Vũ Trọng Phụng sang tiếng Czech của anh được phát hành năm 2017. Ondra Slowik cùng một nhóm dịch giả vừa dịch xong tuyển tập các truyện ngắn của nhà văn Nguyễn Công Hoan và Nam Cao, dự kiến sách sẽ phát hành vào năm sau.

Hiện tại, Ondra Slowik đã lập gia đình và sinh sống tại Việt Nam. Công việc chính của anh là dịch thuật tài liệu, văn học và hướng dẫn viên du lịch.

Lam Hạnh (thực hiện)